Tobaccorri

2011-05-08T12:22:00.005+03:00

Της Κυριακής η βόλτα

2009-02-26T15:06:00.000+02:00

Τα βήματά μας και αυτήν την Κυριακή μας έφεραν στην οδό Ηφαίστου, στο υπόγειο παλαιοβιβλιοπωλείο με το όνομα ο Κήπος των Βιβλίων. Από ενδιαφέρον, από περιέργεια, από ένα αίσθημα ανησυχίας για κάτι που είναι πια δηλωμένα καταδικασμένο. Είχε βάλει κρύο, φυσούσε κιόλας, και οι άνθρωποι στους δρόμους περπατούσαν κλειστά και αμυντικά. Να μην εκτίθενται στο κρύο. Αποφεύγοντας όμως, το κρύο, το κεφάλι σκύβει, οι ώμοι σφίγγουν και γέρνουν μπροστά, τα χέρια βυθίζονται στις τσέπες, τα δάκτυλα κοκαλιάζουν και αγκυλώνουν, τα μάτια δακρύζουν και βλέπουν θολά. Το περπάτημα γίνεται βιαστικά, το χάζι χάνεται.
Την εβδομάδα που πέρασε στο μυαλό μας χτίζονταν εικόνες, πώς θα ήταν σήμερα ο υπόγειος κήπος, θα έχει κόσμο και τι κόσμο, οι στοίβες θα ήταν χαμηλωμένες, πιο αυξημένη η ακαταστασία, η ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη ή συναισθηματικά φορτισμένη ή αδιάφορη ή φαταλιστική ή τι, τέλος πάντων.
Φτάνουμε στο σημείο, όλα ίδια, το πωλητήριο εκεί, η βιτρίνα ανέγγιχτη, οι αφίσες στον τοίχο εκεί. Φτάνουμε στην αρχή των σκαλιών. Η ματιά μας κατηφορίζει στην είσοδο. Οπ! Το άνοιγμα μπλοκαρισμένο. Η φόρα κόβεται απότομα. Μια πράσινη σπαστή κουκούλα φράζει το άνοιγμα. Τέλος, δεν προλάβαμε, καμιά εικόνα, πάει έκλεισε το σύστημα. Έκλεισε. Ό, τι πήραμε πήραμε. Δεν έχουμε κανέναν λόγο να στεκόμαστε εκεί.
Τι θα απογίνουν τα βιβλία; Πού θα πάνε; Υπάρχει άραγε κανένας που να ενδιαφερθεί; Πώς γίνεται να μάθουμε. Περπατάμε μουδιασμένα, σκεφτικά.
Το Μοναστηράκι συνεχίζει ολόγυρα με τα μαγαζιά, τους πάγκους, τα κιόσκια, τις τέντες, τα σεντόνια κατάχαμα. Αντικείμενα παλιά και παλιότερα, και καινούργια. Μέσα σε όλα και βιβλία διάσπαρτα, κάθε σπίτι έχει κάποιου είδους έντυπο, φυλλάδια, περιοδικά, σχολικά, νεανικές αναγνώσεις. Μα να, υπάρχουν και παλαιοβιβλιοπωλεία. Θα πρέπει να βρίσκονταν καιρό τώρα. Εμείς δεν τα είχαμε προσέξει, στην σκιά του μεγάλου κήπου των βιβλίων, οι μικρότεροι δεν φαίνονταν τόσο. Σαν την ιστορία του κυπαρισσιού που περήφανα σκίαζε την αγριάδα που φύτρωνε στα πόδιά του έως ότου το χτύπησε αστροπελέκι και το έκαψε, ιστορία που μου διηγήθηκαν από το τηλέφωνο.

The Life and Works of William Butler Yeats

2009-02-24T15:04:00.002+02:00

Εικονική περιήγηση της Έκθεσης από εδώ

2008-10-28T11:38:00.000+02:00

Πέρασε καιρός, ένας μήνας παρά δύο μέρες από την τελευταία ανάρτηση, όμως αυτή εδώ είναι η τελευταία. Έντεκα μήνες, 50 Βιβλία για βιβλία που μιλάνε στην πραγματικότητα για περισσότερα από 50 βιβλιοβιβλία. Αν υπήρχε κάποιο στοίχημα, δεν μπορώ να απαντήσω αν κερδήθηκε ή όχι. Και αν και ξεκίνησε με φανερή προσηλωμένη αγάπη για τους χώρους του βιβλίου, είχε και άλλα από πίσω της (όπως συνήθως βέβαια).
Όταν ήμουν μικρή, πρώτες τάξεις του δημοτικού, δεν θυμάμαι ποιος, μου είχε χαρίσει ένα βιβλίο αγγλικό που είχε ένα κάτι για κάθε μέρα του χρόνου. Με άλλα λόγια περιλάμβανε 364 κειμενάκια. Αυτά ποίκιλλαν σε είδος και σε μέγεθος. Μπορεί να ήταν ένα αίνιγμα, ένα γνωμικό, ένα τραγουδάκι, ένα παιχνίδι, μια στροφή, μια σύντομη διήγηση, ένα παραμύθι, ένας μύθος… Μερικά ήταν του παραλόγου (εκεί που η αγελάδα χωρίς φανερή αιτία –δεν την κυνηγούσε ή ανάγκαζε κανείς, δεν έψαχνε κάτι– πηδούσε πάνω από το φεγγάρι), άλλα ανατρεπτικά (εκεί που το πιάτο ερωτευόταν και κλεβόταν με το κουτάλι και όχι ένα άλλο κουτάλι, ή τέλος πάντων το διπλανό πιρούνι ή μαχαίρι), άλλα αστεία, διδακτικά, εντελώς βουκολικά, παλιά, της παράδοσης, διάφορα. Φυσικά όλοι συνομιλούσαν με άνεση αναμεταξύ τους: άνθρωποι, ζώα, φυτά, πράγματα, ιδέες. Είχαν και εικονογράφηση που βοηθούσε στην απογείωση του κειμένου. Σε κάθε μέρα αντιστοιχούσε μία προσμονή για το τι έκρυβαν τα λόγια και για την στιγμή ανάγνωσης και μετάφρασης. Ήταν ένα σημείο αναφοράς ακόμα και μετά το διάβασμα όλου του περιεχομένου. Πάνω του έρχονταν και κάθονταν κάθε φορά και άλλα, συσσώρευε, άλλαζε, μεταμορφωνόταν. Μια ιδέα, μια σκέψη που κλωθογύριζε ολημερίς, ένα παιχνίδισμα του νου ανάμεσα στα πρέπει του σπιτιού και του σχολείου, σε αυτά που αναμένονταν και άρμοζαν, ένα πέταγμα προς τα αλλού που γεννιόταν από τη δομή και τα τυπωμένα ενός βιβλίου.

Τα Βιβλία για βιβλία ταξίδεψαν εμένα ξανά και ξανά σε διαβάσματα, επαναδιαβάσματα, νέες αναγνώσεις, ελπίζω στ’ αλήθεια και όσους τα διάβασαν. Έδωσαν το στίγμα τους στην εβδομαδιαία καθημερινότητα αυτή τη φορά πέρα από το σπίτι, το γραφείο και τα άλλα βάσανα, είχαν το ρόλο του σταθερού (Κυριακή) και κινητού (διαφορετικό τίτλου και περιεχομένου) συνάμα. Τελείωσαν τα βιβλία για βιβλία; Σίγουρα όχι, υπάρχουν πολλά βιβλία για βιβλία με τον ένα ή τον άλλον τρόπο. Μόνο που πάω για Βολτίτσες.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 50

2008-09-30T00:52:00.003+03:00

Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Ο Βιβλιοπόντικας, εικονογράφηση Κιάρα Φεντέλε, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2004, 24 σ.
σειρά: χωρίς σωσίβιο-Καβουράκια 1 (για παιδιά Α΄ και Β΄ Δημοτικού)

Συχνά το διάβασμα συνδέεται με το ροκάνισμα και το φαγητό, σαν μια τροφή που χορταίνει με άλλο τρόπο, που ένας τρόπος για να την καταναλώσεις είναι να την ροκανίσεις. Τα ποντίκια που ροκανίζουν καρπούς και χαρτί συχνά συνταιριάζονται με την ανάγνωση. Έχουν και ένα ακόμα χαρακτηριστικό, ζουν σε ήσυχα και απόμακρα, φορές υγρά και σκονισμένα, σημεία, εκεί που ακουμπούν οι άνθρωποι τα βιβλία.
Ένα επιπλέον σήμα κατατεθέν του βιβλιοφάγου είναι τα γυαλιά. Από τον 14ο αιώνα και μετά, στου ζωγραφικούς πίνακες προστέθηκαν γυαλιά όταν επιθυμούσαν να δηλώσουν ότι το πρόσωπο ήταν σοφό και εργατικό, λέει ο Alberto Manguel στην Ιστορία της Ανάγνωσης (εκδόσεις Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 1997, σ. 459). Γυαλιά φορούν οι λόγιοι, οι διανοούμενοι, οι βιβλιοθηκάριοι, οι γιατροί και η ζήτησή τους αυξάνεται κατακόρυφα αμέσως μετά από την εφεύρεση της τυπογραφίας.

Τα βιβλία εξαφανίζονται από την τάξη, και ένα που βρίσκεται είναι δαγκωμένο. Η δασκάλα αποφαίνεται ότι πρόκειται για ποντικοδαγκωνιά και αποφασίζει να πάρει τα μέτρα της: φάκες και γάτες τρομερές. Χωρίς αποτέλεσμα όμως. Τα παιδιά ανακαλύπτουν τον ήρωά μας να τρώει βιβλία και να διδάσκει τις γάτες. Ο Βιβλιοπόντικας γίνεται ο βοηθός της δασκάλας και η τάξη έχει παιδιά και γάτες που μαθαίνουν να «ροκανίζουν» βιβλία.
Η ιστορία του Βιβλιοπόντικα δεν περιορίζεται σε μία περιπέτεια. Τον γνωρίζουμε καλύτερα στις επόμενες τρεις. Γνωρίζοντας την Τίτα Γραβιέρα που ήταν βιβλιοθηκονόμος κάνει την υπέρβασή του, ψάχνει για δουλειά στον χώρο των βιβλίων και σταματά να τρώει βιβλία, για χάρη της, για να είναι μαζί (Όταν ο Βιβλιοπόντικας συνάντησε την Τίτα Γραβιέρα, 2004 και 2007, 32 σ.) Στην συνέχεια αποκτούν τον Χαρτοπόντικα και τον γκρινιάρη και τον ξάγρυπνο Μίμη Κασεράκη. Μυστήρια αρχίζουν να συμβαίνουν στην Βιβλιοθήκη και στο σπίτι (Μυστήριο στην Βιβλιοποντικοθήκη, 2006, 32 σ. και παιχνίδια). Η Τίτα παρατηρεί, ψάχνει και ανακαλύπτει ότι ο Βιβλιοπόντικας τα βράδια που δεν κοιμάται το μωρό, παίρνει τον Χαρτοπόντικα και όλα τα μεγάλα αδέλφια με το ίδιο θέμα και τους διαβάζει παρέα με τα «παραπονεμένα» βιβλία, εκείνα που έχουν καιρό να βγουν από τα ράφια, να τα δανειστούν. Η Τίτα, τότε, έχει την ιδέα να μένει η Βιβλιοποντικοθήκη, όλη μέρα ανοιχτή για όλους και αλλάζει το ωράριο. Το Χριστουγεννιάτικο τραπέζι του Βιβλιοπόντικα (2007 και παιχνίδια), μπισκότα, φυσικά, γίνεται μέσα στην Βιβλιοποντικοθήκη, παρέα με τα παιδιά, και πάντοτε ο Βιβλιοπόντικας ξεχνιέται λιγουλάκι και κάτι μασουλίζει από βιβλία, με προτίμηση τα αστυνομικά ακόμα και του φέρνουν βαρυστομαχιά.
Και όσο εμείς γνωρίζουμε μέσα από τις παλιές και νέες σχέσεις και από καταστάσεις τον Βιβλιοπόντικα τόσο το επίπεδο της ανάγνωσης, δυσκολεύει είναι η λέξη που μου έρχεται αλλά δεν θέλω να την χρησιμοποιήσω, γιατί βγάζει κάτι αρνητικό, γιατί δεν δυσκολεύει γίνεται πιο σύνθετο, πιο πλούσιο σε λόγια και σε δράση, και αυτό δεν φέρνει δυσκολία αλλά ενδιαφέρον. Το επίπεδο ταξιδεύει σε περισσότερες, μακρύτερες φράσεις. Εκεί που γνωρίζει την Τίτα Γραβιέρα βρίσκεται στο δεύτερο επίπεδο (Ψαράκια), και οι άλλες δύο (Δελφινάκια). Η σειρά «χωρίς σωσίβιο» ακολουθεί μία θαλάσσια εικονοδιαδρομή: από τα καβουράκια του γιαλού, μέσα έξω στο νερό, στην άμμο και τα βραχάκια, περνάει στα μικρά ψαράκια που κολυμπάνε στα ρηχά, έως ότου φτάσουν τα δελφινάκια της ανοιχτής θάλασσας.
Πρωτοπαιδικά Βιβλία για βιβλία με όλη την σημασία της στήλης.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 49

2008-09-21T11:14:00.005+03:00

Αστυνομικά Βιβλία για Βιβλία
Τρία βιβλία ψιλοσκονίζονται υπομονετικά, εκεί στην ειδική θέση. Έχουν ένα κοινό: είναι, δηλώνονται από τον τίτλο, τα εξώφυλλά και τα περιγραφικά οπισθόφυλλά τους, αστυνομικά. Αστυνομικά που συνδέονται απευθείας με βιβλιοθήκες. Τα βάζω σε μία σειρά, όπως νομίζω από τα στοιχεία που αναφέρονται στα ίδια τα βιβλία, χρονολογικά σύμφωνα με το έτος συγγραφής τους. Πρώτο είναι της Αγκάθα Κρίστι, Ένα πτώμα στη βιβλιοθήκη, άθλος της μις Μαρπλ, μετάφρασις Ανδρέα Παναγιωτόπουλου, εκδόσεις Λυχνάρι, 154 σ., σειρά: Βιβλιοθήκη Αστυνομικής Λογοτεχνίας αρ 150· δεύτερο, γραμμένο το 1990, είναι το βιβλίο του Stephen King, Η αστυνομία της Βιβλιοθήκης, μυθιστόρημα, μετάφραση Χρύσα Τσακιλίδου, εκδόσεις Επιλογή, Θεσσαλονίκη 1995, 315 σ.· τρίτο του John Maddox Roberts, Φόνος στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας: όταν η Ρώμη κυβερνούσε τον κόσμο, το έγκλημα κυβερνούσε τη Ρώμη, αστυνομικό μυθιστόρημα, μετάφραση Ελεονώρα Χαριλάου, εκδόσεις Περίπλους, Αθήνα 2000, 418 σ., που όμως ο τίτλος πρωτοτύπου δεν περιλαμβάνει αυτή καθαυτή την λέξη «βιβλιοθήκη», την ορίζει σαφώς ως «τον ναό των Μουσών». Πρωτοκυκλοφόρησε το 1992.
Αρχικά κάνω έναν μάλλον πρόχειρο έλεγχο. Καλά έχω αυτά τα τρία, μήπως βρίσκονται και άλλα; Στην συνδυαστική αναζήτηση «Αστυνομικά και θρίλερ-βιβλιοθήκη» στην Πρωτοπορία φανερώνονται αυτά και του Στηβ Μπέρι, Αλεξάνδρεια, ο φύλακας της Βιβλιοθήκης, εκδόσεις Πλατύπους, για την παγκόσμια πολιτική, τον ρόλο των ΗΠΑ και τον μύθο των φυλάκων της μυστικής γνώσης. Όλη η κατηγορία περιλάμβανε μέχρι χθες Σάββατο 1.199 τίτλους.
Κανονικά θα παρουσιάζονταν στην στήλη το καθένα χώρια (έτσι θα κέρδιζα και περισσότερους τίτλους!), αφού τα ξαναπερνούσα ένα διάβασμα. Όμως, όχι, σκέφτομαι. Δεν θα περιγράψω πλοκές και πρωταγωνιστές αυτήν την φορά. Θα κάνω κάτι αλλιώτικο, θα προσπαθήσω να εφαρμόσω (μάλλον επιδερμικά) το σχήμα που φτιάχνει ο Πέτρος Μάρκαρης στο βιβλίο του Κατ’ εξακολούθηση, για την εξέλιξη των αστυνομικών ως λογοτεχνικού είδους. Αυτό με απαλλάσσει και από την λεπτομερειακή ξανά-ανάγνωσή τους, καθώς από την μια η οπτική είναι πεδίο σχεδόν ελεύθερο και από την άλλη μπορώ να βασιστώ σε αυτά που πραγματικά έχουν μείνει μετά από καιρό, στην γεύση του θυμητικού.
Υποστηρίζει ο Μάρκαρης «ότι το σημερινό αστυνομικό είναι περισσότερο ένα κοινωνικό μυθιστόρημα με αστυνομική πλοκή…» (σ. 106) και λίγο πιο κάτω ότι «το σύγχρονο αστυνομικό μυθιστόρημα είναι απευθείας απόγονος του αστικού μυθιστορήματος του 19ου αιώνα» (σ. 108), και αυτό συμβαίνει γιατί εντάσσεται απόλυτα μέσα στο περιβάλλον των πόλεων.
Στο μυστήριο της Α. Κρίστι το επίκεντρο πέφτει στην πλοκή, στα πήγαινελα των προσώπων, των διαλόγων και των συμπερασματικών συλλογισμών, την περιγραφή των κινήσεων και αντιδράσεών τους. Το πτώμα της νεαρής ξανθής εντοπίζεται στην βιβλιοθήκη του συνταγματάρχη Μπάντυ, ένα δωμάτιο του σπιτιού, κατά κανόνα, ήσυχο, αραιά επισκέψιμο, ειδικής ατμόσφαιρας, εντελώς διαφορετικής από εκείνη των άλλων οικιακών χώρων. Η βιβλιοθήκη είναι ένα σκηνικό.
Την δολοφονία του μαθηματικού Ιφικράτη του Χίου, μαθητής του Αρχιμήδη, καλείται να διαλευκάνει ο θερμόαιμος δημοκράτης Ρωμαίος Δέκιος Καικίλιος Μέτελλος ο Νεότερος. Εδώ η δολοφονία συνδέεται πιο στενά, οργανικά με την Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, όχι μόνο ως τοποθεσία αλλά και με την παρουσία και τις λειτουργίες της στην πόλη.
Στην Αστυνομία της Βιβλιοθήκης οι υποσυνείδητες εμπειρίες φόβου και αγωνίας έχουν θαφτεί στο πέρασμα της παιδικής ηλικίας, η διαστροφή και η σαπίλα είναι παρόντα Η αντίθεση βρίσκεται στο σημείο που μια τοπική βιβλιοθήκη (η Δημοτική Βιβλιοθήκη του Τζάνξιον Σίτυ της Αϊόβα), φαινομενικά ένα ήσυχο (ασφαλές) λιμάνι, που συγκεντρώνει πολλά παιδιά, όχι μόνο είναι τόπος που προξενεί άγχος με το κλίμα που εκπέμπει (σιωπή απαιτείται, τα ράφια ένας λαβύρινθος) αλλά κρύβει και άλλους αληθινούς κινδύνους για τα παιδιά.
Το σχήμα λειτουργεί για αστυνομικά βιβλία για βιβλία και ίσως και για τον Στηβ Μπέρι που δεν κατάφερα να διαβάσω. Υπάρχει μία διάβαση από το πώς και ποιος είναι ο δολοφόνος (Α. Κρίστι) στο πού, πότε, γιατί και τους μηχανισμούς ενός εγκλήματος που δεν είναι μόνο ο φόνος αλλά η ηθική φθορά της κοινωνίας (J. Maddox Roberts, St. King).
Επιπλέον, το σύγχρονο αστυνομικό μυθιστόρημα έχει εξερευνήσει και την περιοχή του ιστορικού βάθους, μέσα στο αναπτυσσόμενο ερευνητικό ενδιαφέρον που έχει να κάνει με τους τρόπους των ανθρώπων, την καθημερινή τους ζωή, τις συνήθειες, τα ρούχα, τα αντικείμενα που τους περιτριγύριζαν, ακόμα και τα συναισθήματά τους. Έχει αναπτυχθεί ένα υποείδος, το ιστορικό αστυνομικό μυθιστόρημα που έχει να επιδείξει επιτυχημένες σειρές. Όπως του αρχαίου Κνέζου δικαστή Τι (Robert Van Gulik), της αδελφής Φιντέλμα (Peter Tremayne), του αδελφού Κάντφελ που ζει τον 12ο αιώνα (Peter Elis) και του βυζαντινολόγου Παναγιώτη Αγαπητού (με δύο έως τώρα τίτλους) και άλλα. Σε αυτήν την υποκατηγορία ανήκει ο Φόνος στην Αλεξάνδρεια αλλά συγχρόνως δηλώνει ότι το έγκλημα έχει παλιές καταβολές. Αποτυπώνεται η ιστορική εποχή, η πόλη και οι κάτοικοί της τότε, μα εκεί βρίσκονται και τα πάγια ανθρώπινα πάθη και αδυναμίες, μια νέα ματιά προς τα πίσω.
Και αν μία σταγόνα βροχής σκοτώνει το καλοκαίρι, αυτό το Σαββατοκύριακο το καλοκαίρι δολοφονήθηκε…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 48

2008-09-14T11:00:00.005+03:00

Μαρία Μήτσορα, Με λένε Λέξη, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2008, 225 σ.
σειρά: Η κουζίνα του συγγραφέα

Ανατρέχω στις παρουσιάσεις και παρατηρώ ότι οι περισσότερες είναι μεταφράσεις, μια ποικιλία μεταφράσεων διαφόρων γλωσσών, από διάφορες εποχές. Με εξαίρεση ένα δυο τρεις τίτλους και λίγα παιδικά. Εδώ και τώρα ας αλλάξουν λίγο οι στατιστικές. Υπάρχει μια σειρά που χώνεται στις γεύσεις (εμπειρίες) και μυρωδιές (απόψεις) της γραφής συγγραφέων που τυπώνονται αρχικά στα ελληνικά.
Διευθυντής της σειριακής συστάδας είναι ο Μισέλ Φάΐς, συγγραφέας του μυθιστορήματος Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου (εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1994, 259 σ.), που στα σίγουρα ενδιαφέρει τα Βιβλία για βιβλία. Στέκεται ακόμα όμως στο ειδικό ράφι, κάβα, με το σκοτεινό του εξώφυλλο και τις ελαφρά κιτρινισμένες σελίδες του, να ξαναδιαβαστεί για να πάρει αριθμό. Μα, να, όλο κάτι ξεφυτρώνει στο δρόμο της ανάγνωσης που οδηγεί απρόβλεπτα (ένας νέος τίτλος, μια υπόδειξη, μια κουβέντα, μια ανάγκη) και εξακολουθεί να παραμένει στην ασφάλεια της ρεζέρβας.
Η κουζίνα του συγγραφέα έχει μαγειρέψει έως τα τώρα έξι συνταγές: του Αλέξη Πανσέληνου το πιάτο Μια λέξη χίλιες εικόνες (το έχω διαβασμένο, μονορούφι θυμάμαι, καλύτερα και από τα βιβλία του), του Γιάννη Ξανθούλη Το μενού των φαντασμάτων, του Χρόνη Μπότσογλου Το χρώμα της σπουδής, της Μάρως Δούκα Τα μαύρα λουστρίνια (με περιμένει και το περιμένω ανυπόμονα), του Πέτρου Μάρκαρη Κατ’ εξακολούθηση (που τώρα κρατάω) και αυτό, το 48ο της στήλης Βιβλία για βιβλία.

Μέσα σε ένα χρόνο, το 2008, και σε απόσταση τεσσάρων μηνών (τον Φεβρουάριο και τον Ιούνιο), η Με λένε Λέξη έχει κάνει δύο εκδόσεις. Η φωνή της έχει διαβαστεί και διαβάζεται. Δεν γίνονται αναφορές για τεχνικές, σχεδιασμούς, κατασκευές χαρακτήρων, χτίσιμο πλοκής, για στοιχεία και για χειρισμούς της γλώσσας. Μιλάει για σχέσεις, για αισθήσεις, αναζητήσεις, στάσεις και τοποθετήσεις, εικόνες τοπία ψυχικά που περιγράφονται με όρους μιας φαντασιακής πραγματικότητας. Μιλάει μέσα από παραδείγματα ιστοριών, σπαράγματα αναμνήσεων που λένε για την διαδρομή της γιατί ξέρει ότι το θέμα του βιβλίου είναι το γράψιμο, η μαγεία του, το μυστήριό του. Και τότε πάλι, όχι κρυστάλλινα αλλά από περάσματα μακρινά και εσωτερικά, με ελλειπτικές τροχιές στην διήγηση. «… οι ίδιες οι λέξεις είναι συχνά πιο ισχυρές από τα θέματα» (σ. 79), όπως συμβαίνει με εκείνους που πιστεύουν ότι στην ζωγραφική τα χρώματα και οι σκιές είναι πιο σημαντικές από το θέμα του πίνακα. Η δημόσια ενδοσκόπηση δεν μοιάζει να οδηγεί την συγγραφέα παρά στην μερική ατομική λύτρωση. Τα ζητήματα που πονούν δεν μοιάζει να υποχωρούν εντελώς έως το τέλος του βιβλίου. Ανοίγεται και κρύβεται, θέλει να μοιραστεί μα και πάλι όχι να παραδοθεί. Παρά την πίστη στην απόλυτη δύναμη των λέξεων.
«Η σχέση με τις λέξεις είναι η σχέση με τους ανθρώπους, με τα πράγματα, είναι η σχέση με τη ζωή» (σ. 13). Τα γύρο μας έρχονται σε επαφή και διατυπώνονται μέσα από τις λέξεις, ένα «σχοινί που είναι φτιαγμένο από λέξεις» για να ζήσουμε τα άγνωστα και δύσκολα, ο καθένας μας την μερίδα του. Αν το σχοινί δεν είναι τέλεια τεντωμένο να ισορροπήσει κανείς, το χάος χάσκει πεινασμένο και διψασμένο. Οι λέξεις ασκούν δυνάμεις πάνω στους ανθρώπους, ενωτικές, γοητευτικές μα και πληγωτικές, χωριστικές. Νομίζω ότι για τον λόγο αυτό πολλοί είναι που τις αποφεύγουν, τους κρύβονται. Χωρίς να έχει σημασία γιατί οι λέξεις, ακόμα και κλειδωμένες γλιστράνε, αιωρούνται. Τις κουβαλάμε και μας κουβαλάνε. Δίνουν τις δικές τους απαντήσεις σε ερωτήματα, ακόμα και αν οι λέξεις θα ήταν άλλες αν έβγαιναν με φωνή. «… η γλώσσα… μια μεγάλη μάζα υγρή,… , που κατεβάζει λέξεις.» (σ. 223), λέξεις που ορίζουν τα σύνορα του κόσμου μας (σ. 12).
Η κολασμένη αναζήτηση του τόπου της «αμύθητης γωνίας», που έρχεται και επανέρχεται στο κείμενο, δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Αμύθητη, που δεν υπάρχει ούτε καν στους μύθους και κάνει το ψάξιμο, φευγιό. Γωνία, μέρος κατά το ήμισυ προστατευμένο, κλειστό κατά τα δύο τέταρτα, και συγχρόνως ανοιχτό. Σημείο συνάντησης πραγμάτων.

Είναι κομμάτια που δεν μπορεί να εξηγήσει το γιατί και το πώς τους, να πει το νόημα με άλλες λέξεις, αυτές είναι οι λέξεις, για αυτό ακριβώς που ήθελε να βγάλει, αλλιώς δεν βγαίνει, άλλες λέξεις δεν γίνονται. Αυτές είναι και τέρμα. Μας ζητάει να σκύψουμε και να ακολουθήσουμε τις σπηλιές του νου της που διασχίζουν λέξεις σημαδεμένες, που ζητούν αποκρυπτογράφηση.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 47

2008-09-07T18:43:00.004+03:00

Σωτήρης Τριβιζάς, Η τέχνη της ανάγνωσης, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 11 σ.
Από τη συλλογή δοκιμίων Το Πνεύμα του λόγου, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2000.

Τα βιβλία ως αντικείμενα έχουν υπόσταση. Είναι φτιαγμένα από υλικά. Χαρτί και μελάνια διαφόρων κατασκευών ανάλογα με την εποχή. Χαρτόνια, δέρμα, ξύλο, σπάγκοι, κόλες για το δέσιμο. Έχουν όγκο και σχήμα. Το σχήμα των βιβλίων, το ύψος και το πλάτος τους μετριόταν ανάλογα με τις φορές που διπλωνόταν η τυπογραφική κόλλα χαρτιού. Αν διπλωνόταν δύο φορές, το σχήμα που προέκυπτε ονομαζόταν 2ο, τέσσερις 4ο, οκτώ 8ο, δεκαέξι 16ο. Το δίπλωμα συνήθως σταματούσε εκεί. Αυτά ήταν τα συνηθισμένα σχήματα και εξακολουθούν να επιζούν έως σήμερα, μόνο που έχουν εμπλουτιστεί χάρη στις νέες τεχνολογίες. Στα παλιά δελτία της Εθνικής Βιβλιοθήκης στην Πανεπιστημίου, αυτά που βρίσκονται στους εντυπωσιακούς καταλόγους με το που μπαίνεις, το σχήμα δίνεται στο κάτω μέρος. Και είναι απαραίτητη πληροφορία όταν παραγγέλλει κανείς ένα βιβλίο, καθώς τα βιβλία στα ράφια έχουν τοποθετηθεί ανάλογα με το σχήμα τους για λόγους οικονομίας χώρου. Ο χώρος στις βιβλιοθήκες είναι πολύτιμος και η ικανότητα πρόβλεψης μεγαλώματος των συλλογών είναι σχεδόν χάρισμα.
Κατά καιρούς και επειδή στους ανθρώπους αρέσει να πειραματίζονται με τα μεγέθη εν γένει, έχουν γίνει δοκιμές εκτύπωσης βιβλίων είτε πολύ μεγάλου σχήματος είτε πολύ μικρού, που αγγίζει την τέχνη της μινιατούρας. Πολλά τέτοια ελληνικά βιβλία δεν έχουμε. Μάλλον χρειάζονται κατάλληλη τεχνικό εξοπλισμό και τέτοια, και ακόμα γιατί δεν υπάρχει εξοικείωση σε τέτοιου είδους προσεγγίσεις. Για αυτόν το λόγο είναι ευχάριστη η έκπληξη όταν μέσα σε ένα μεγαλύτερο βιβλίο των εκδόσεων περιμένει κρυμμένο ανάμεσα στις σελίδες ένα μικρό βιβλιαράκι. Βιβλίο εν βιβλίω, όπως κράτος εν κράτει, κάπως. Διαστάσεων 0,10 Χ 0,72, τυπωμένο σε υπόλευκο χαρτί, με καρφίτσα στην μέση του και την σημείωση στο οπισθόφυλλο ότι διανέμεται δωρεάν. Με στοιχεία σε χρώμα βαθύ καφέ σε διακριτική τονική συγγένεια με το μελιτζανί. Πολυτονικό με ένα Πι πρωτόγραμμα. Επιλογή δοκιμίου δημοσιευμένου σε τόμο. Γεννά την συμπάθεια.
Από το βιβλιαράκι κρατώ την παρατήρηση που αφορά τις αναγνώσεις που αντιστέκονται. Ξεπερνώ την ερμηνεία της κακής επιλογής και της ποιοτικής αξιολόγησης, και στέκομαι στην δεύτερη εξήγηση που δίνει ο συγγραφέας. Εκείνη όπου ο αναγνώστης αφήνει τον χρόνο να κυλήσει και επιστρέφει στο κείμενο. Γιατί και εγώ πιστεύω ότι ένα βιβλίο δεν είναι μια και έξω, μια μόνη ανάγνωση, μη επισκέψιμο μετά από αυτήν και η πρώτη εντύπωση παντοτινή, μη αναθεωρήσιμη. Ότι θα πρέπει να κρατάμε την εμπειρία ακίνητη στο πέρασμα του καιρού. Αντίθετα, όταν ξαναδιαβάζουμε, μετράμε τον εαυτό μας σε σχέση με τον χρόνο και την σωρευτική δράση του πάνω μας. Δεν χαλάμε την πρώτη εντύπωση, την δουλεύουμε. Προσθέτουμε, αφαιρούμε, την κρίνομε εμπλουτισμένα. Έχουμε το πριν και το μετά και το ενδιάμεσο, ως ζυμωτική περίοδο. Όταν, λοιπόν, ο αναγνώστης ξανασκύψει στο βιβλίο που δεν κατέκτησε με την πρώτη και ανακαλύψει πόσο τον ευχαριστεί στον νέο γύρο, πόσα βλέπει που δεν έβλεπε, είναι γιατί ο ίδιος ήρθε και μέστωσε ως προς αυτό. «Το δέχεται χωρίς έκπληξη, γιατί ο αναγνώστης ξέρει ότι και αυτός ωριμάζει, όπως ακριβώς και τα βιβλία.», λέει ο Σ.Τ.
Η τέχνη της ανάγνωσης, όπως όλες οι τέχνες και αυτή της ζωής, είναι και να παίρνεις και να δίνεις. Να πηγαίνεις προς το μέρος της νέας ανάγνωσης με ανοιχτάδα. Να μην περιμένεις μόνο την αναγνώριση και την ταύτιση. Να κάνεις έστω και ένα βηματάκι προς τη μεριά του πομπού, να σπρώχνεις τα αδιόρατα όρια της κατανόησής σου προς μια άλλη κατεύθυνση. Και από την άλλη να ξεκλειδώνεις κομμάτια σου, να τα νοιώθεις ότι είναι εκεί για να μπορέσεις να τα επικοινωνήσεις.
Αν το κάνεις, αν αυτό συμβαίνει τι σημασία μπορεί να έχουν οι κανόνες, αν διαβάζεις δημόσια, ξαπλωτά, με μουσικές, τσιγάρα και ποτά, αν το διαβάζεις μονοκοπανιά ή κατά βούληση, στα πεταχτά παραλείποντας λέξεις, προτάσεις, ή και σελίδες ή με ακάθεκτη προσήλωση.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 46

2008-08-31T12:40:00.003+03:00

Pierre Péju, Η μοναχούλα, μετάφραση Κατερίνα Δασκαλάκη, ποταμός, Αθήνα 2005, 195 σ.

Με ένα σοκαριστικά τρομαχτικό ξεκίνημα, ένα ξεδίπλωμα δυνατό και τρυφερό, αβάσταχτο και δυσβάσταχτο, και ένα τέλος τελεσίδικο για όλα τα πρόσωπα που ήδη στερημένα από μία κανονικότητα, χάνονται. Οι ζωές τους διασταυρώνονται κατά λάθος, εξαιτίας ενός ατυχήματος, και μετά εξαφανίζονται. Η ιστορία που τους έφερε κοντά τους καταπίνει. Σχεδόν χωρίς καμία ελπίδα, αν και που και που πάει να σκάσει μύτη.
Ο ιδιοκτήτης του βιβλιοπωλείου το «ρήμα είναι» Βολλάρ χτυπάει με το γεμάτο βιβλία φορτηγάκι του μία μικρούλα που πετιέται στο δρόμο ένα βροχερό βράδυ του Νοέμβρη. Η Εύα πέφτει σε κώμα. Η μητέρα της η Τερέζα Μπλανσό, η διάφανη γυναίκα, η ανήσυχη που δεν ησυχάζει, που βρίσκεται σε συνεχή κίνηση σαν για να μπερδέψει την αταξία που την κυριαρχεί, «θλιμμένη και χωρίς σημασία», όπως σημειώνει στο τετραδιάκι της, με δυσκολία κάθεται στο πλευρό της. Ο βιβλιοπώλης Βολλάρ αναλαμβάνει να της μιλά μέσα στο αφτί, στο υποσυνείδητο μήπως και ανοίξει τα μάτια. Στ’ αλήθεια δεν της μιλά, της απαγγέλλει σελίδες λογοτεχνίας, της διαβάζει το ένα βιβλίο μετά το άλλο. Αποτελεί φαινόμενο μνήμης, από μικρός. Αναγνωρίζει τα σώματα των βιβλίων με ένα απλό κοίταγμα, του έρχονται στο νου όσο παλιές και να είναι οι αναγνώσεις του, παρέα με τις μυρωδιές των στοιχειοθετημένων χαρτιών, οι εικόνες των διάστικτων σελίδων. Ο γιγάντιος κοκκινοτρίχης αναγνώστης Βολλάρ, τότε, αυτόματα ανακαλεί το περιεχόμενο των βιβλίων. Ξέρει ιστορίες βιβλίων που έσωσαν ανθρώπους, όταν βλέπει καινούργια βιβλία τον πιάνει λαιμαργία να τα καταβροχθίσει, ανοίγει τα κιβώτια με ασίγαστη πείνα.
Μέσα από τις ιστορίες μοναξιάς του Βολλάρ, της Τερέζα Μπλασό, της μικρής Εύας, της βοηθού στο βιβλιοπωλείο κυρίας Πελαγίας, του άλλοτε πολύ φανερού άλλοτε στην σκιά αφηγητή, ξεσκεπάζεται ένα άλλο είδος ανάγνωσης, ένας διαφορετικός ρόλος [που δεν περιλαμβάνεται ούτε καν στην Αναγνώστρια Βιβλία για βιβλία 31]. Δεν ταιριάζει σε κανένα είδος: ανάγνωση ταξίδι, ανάγνωση ευχαρίστηση, λήθη, μοίρασμα, αγάπη… Το επαγγελματικό στο οποίο επιδίδεται η Πελαγία, πολύ γλήγορο, διαγώνιο, χωρίς καμιά ιδιαίτερη προτίμηση, έτσι για να είναι σε θέση να απαντήσει στις ερωτήσεις των πελατών.
Ακόμα και για τον βιβλιοπώλη Βολλάρ είναι μια αποκάλυψη. Αυτός με το τρελό, αδιάκοπο διάβασμά του ανακάλυπτε τις πληγές των άλλων (των συγγραφέων). Το διάβασμα ήταν η επίσκεψη στις βαθύτερες και κατάμαυρες σκοτεινές πληγές. Διάβαζε κραυγές ακόμα και στις πιο δεξιοτεχνικά καλοφτιαγμένες προτάσεις, ολημερίς δημόσια και τις νύχτες που τον χτυπούσε η ξαγρύπνια. Διάβαζε τις κραυγές των άλλων για να σιγάσει τις δικές του. Άφηνε να τον τραβάνε εκείνες για να μην ακούει τους ήχους του κεφαλιού του.
Το μεγαλόφωνο διάβασμα, οι απαγγελίες στην μοναχούλα (πολλοί άνθρωποι μοναχούλιδες κείτονται) χρησίμευε σε κάτι διαφορετικό. Ένα κομπολόι λέξεων γραμμένων που χτυπάνε η μία πάνω στην άλλη, μετά την άλλη, με φωνή να τρυπώνει στους πόρους των αφτιών, του δέρματος, να γλιστρά, να γιατρεύει, να κρατάει στη ζωή. Και η μοναχούλα επανέρχεται, σιωπηλή και εύθραυστη.
Το βιβλιοπωλείο «το ρήμα είναι» ανήκει στην κατηγορία των βιβλιοπωλείων που συνδυάζει την αφόρητη ακαταστασία με την επιμελημένη τάξη που επιτρέπει να εντοπίζονται οι τίτλοι. Εμπόριο βιβλίων μικρής κλίμακας, με την προσωπικότητα του βιβλιοπώλη διάχυτη. Όταν παίρνει φωτιά, σιγοκαίγεται, όλα καταστρέφονται και τα βιβλία μουλιάζουν στα νερά και τα άλλα υγρά των πυροσβεστών. Καταστρέφεται άδοξα πριν ρημάξει εντελώς.

Και πάλι με πήρε από το χέρι το λαγωνικό, δίνοντάς μου αυτό το δικό του βιβλίο, με το όνομά του στην πρώτη λευκή σελίδα, όπως συνηθίζει να κάνει, μαζί με την ημερομηνία απόκτησης. Αντίτυπο που, όπως όλα του τα βιβλία, είναι διαβασμένο με μια ειδική προσοχή. Με το βλέμμα να αχνοακουμπάει στην εσωτερική πλευρά των σελίδων καθώς δεν ανοίγει, η ράχη δεν έχει υποστεί καμία πίεση. Αν και μοιάζει απάτητο, αραιά και που, να, σταθερές μολυβένιες υπογραμμίσεις. Ακράδαντα σημάδια της επίσκεψή του. Ίσως και εγώ να υπογράμμιζα εκεί, ίσως πάλι αλλού, λίγο πιο πάνω, πιο μετά. Και πάντως, όχι τόσο έντονα, πιο αχνά, αδιόρατα, να μην προδοθώ. Με ενθαρρύνει να κάνω τις δικές μου σημάνσεις. Διστάζω, αφήνω ίχνη ακόμα πιο μυστικά. Θα το επιστρέψω με έναν μικρό λεκέ στο οπισθόφυλλο, δεν σβήνεται, και ντρέπομαι. Θα το πω πριν το δει.

Σήμερα τελευταία Κυριακή του Καλοκαιριού του 2008.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 45

2008-08-24T17:21:00.003+03:00

Suzanna Tamaro, Χαρτοφοβία, εικονογράφηση Τζοβάννι Μάννα, μετάφραση Σώτη Τριανταφύλλου, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2003, 2004, 53 σ.
Σύγχρονη Λογοτεχνία για παιδιά και νέους, Συλλογή Μικρά Σπουργιτάκια 5, για παιδιά από 5 ετών.

Το βιβλίο είναι περπατημένο. Πρωτοκυκλοφόρησε στην γλώσσα του, τα ιταλικά, το 1994, έχει κάνει δύο εκδόσεις στα ελληνικά και η μετάφρασή του επιδοτήθηκε από το πρόγραμμα «Πολιτισμός 2000» της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Θέμα του, το διάβασμα και τα θετικά του. Υπάρχει όμως, ένα ζήτημα. Το διάβασμα αποτελεί, ξανά, αξία που θα πρέπει να κατακτηθεί.
Ο Λεοπόλδος είναι οκτώ χρονών και οι γονείς του τον βομβαρδίζουν με τόνους βιβλίων που τον ζαλίζουν. Καθόλου δεν τα θέλει, καθώς ποτέ δεν τα είχε επιθυμήσει. Ένα ζευγάρι αθλητικά παπούτσια που ζητούσε και ποτέ δεν λάμβανε ήταν το όνειρό του. Ο ψυχολόγος που επισκέπτονται κάνει την διάγνωσή του, «χαρτοφοβία». Ασθένεια, στα όρια της επιδημίας, της εποχής μας που εξαπλώνεται συνεχώς. Υπεύθυνοι είναι η τηλεόραση και τα βιντεοπαιχνίδια (δεν είχε διαδοθεί το διαδίκτυο ακόμα όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο, ειδάλλως σίγουρα θα το συμπεριλάμβανε και αυτό ο καλός γιατρός). Απειλητικά βιβλία βρίσκουν τον Λεοπόλδο αφύλαχτο στον ύπνο του. Χάρτινοι όγκοι τον καταδιώκουν για να τον συνθλίψουν. Οι γονείς ακολουθούν τις συμβουλές του γιατρού, μετέρχονται και άλλων μεθόδων –της ομοιοπαθητικής, δηλαδή αποκλειστικά και μόνο και περισσότερα επιπλέον βιβλία. Ο Λεοπόλδος υποφέρει, απλά δεν μπορεί.
Η επικοινωνία χρειάζεται κανάλια, κάποια, έστω και στενά, για να κυκλοφορήσουν τα μηνύματα. Η επικοινωνία γίνεται όχι μόνο με λόγια αλλά και με μη λόγια, με κινήσεις, με ερωτήσεις, με συγκρίσεις. Χωρίς συνεννόηση, οι άνθρωποι ωθούνται στο κλείσιμο, την απόσταση, μέχρι την απελπισία που δεν είναι και ο σωστός οδηγός. Συμβαίνει και εκεί που οι άνθρωποι νοιάζονται. Οι παρεξηγήσεις δεν οφείλονται σε έλλειψη ενδιαφέροντος γιατί οι γονείς του Λεοπόλδου ενδιαφέρονται με τον τρόπο τους, μα έλα που ο τρόπος τους δεν είναι ο τρόπος του Λεοπόλδου. Το ίδιο ισχύει και για τα δώρα. Ισορροπία του δώρου είναι από την μια να εκφράζει εμάς που το προσφέρουμε και από την άλλη να προκαλεί ευχαρίστηση σε αυτόν που το λαμβάνει. Δεν είναι αυτονόητο ότι ό,τι αρέσει σε εμάς αρέσει και στον δωροδέκτη, ακόμα και αν πρόκειται για κοντινό μας άνθρωπο. Το δώρο προσφέρει μια επικοινωνία αν μέσα του κλείνει ένα μέρος από εμάς και μια σκέψη προς τον παραλήπτη.
Οι απαντήσεις που παίρνει ο Λεοπόλδος στην ερώτησή του «γιατί πρέπει να διαβάζουμε», δεν τον ικανοποιούν. «Όποιος διαβάζει κατέχει το νόημα και έχει δύναμη», «γιατί είναι σπουδαίο πράγμα», «γιατί κάνει το μυαλό να δουλεύει», «μας αλλάζει», «χωρίς βιβλία δεν υπάρχει επιτυχία». Οι θεωρίες είναι καλές και άγιες αλλά αν δεν σου κάνουν, απλά δεν σου κάνουν. Δεν φτάνουν από μόνες τους.
Ο Λεοπόλδος αποφασίζει να το σκάσει. Η περιπέτειά του θα δώσει την λύση του θέματος. Στο πάρκο συναντά έναν τυφλό σοφό γερούλη, ο οποίος του διηγείται την ναυτική ζωή του που μας θυμίζει ένα μπέρδεμα πολλών κλασικών βιβλίων. Ο Λεοπόλδος μαγνητίζεται. Ο γερούλης δεν έχει καταφέρει να διαβάσει το τέλος ενός βιβλίου, του Αστροταξιδευτή και ζητά την συνδρομή του Λεοπόλδου που πάλι δυσκολεύεται να διαβάσει στο βιβλιοπωλείο. Η πωλήτρια επισημαίνει ότι έχει ξεχάσει τα γυαλιά του! Δεν μπορούσε να διαβάσει!
Το ζήτημα δεν ήταν θεωρητικό. Ήταν πρακτικής φύσης. Είναι φορές που ενώ θέλουμε δεν, για λόγους άλλους. Είναι οι συνθήκες τέτοιες και θα πρέπει να επέμβουμε σε αυτές και όχι στην θεωρία.
Τελικά, ένας τυφλός άγνωστος με κατανόηση ανακαλύπτει την αιτία που έδιωχνε τον Λεοπόλδο από το γραμμένο χαρτί, της χαρτοφοβίας του, ίσως να μην είναι άσχημη ιδέα να ακούμε και άλλους ανθρώπους. Τελικά, ο γερούλης δεν ήταν ναυτικός αλλά νυχτοφύλακας που γέμιζε τις ώρες του με ταξίδια και ιστορίες που γνώρισε και αναγνώρισε ο Λεοπόλδος. Τελικά, το διάβασμα κέρδισε και τον οχτάχρονο ήρωά μας που χρειαζόταν ένα ζευγάρι γυαλιά!

Τελευαία ημέρα των Ολυμπιακών Αγώνων, σήμερα.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 44

2008-08-17T21:35:00.005+03:00

Ένα εισαγόμενο βιβλίο για βιβλία

Dany Laferrière, Je suis un écrivain japonais [=Είμαι ένας Ιάπωνας συγγραφέας], μυθιστόρημα, εκδόσεις Boréal, Κεμπέκ Καναδάς 2008, 263 σ.

Στο αεροδρόμιο του Κεμπέκ με τα τελευταία αναπάντεχα τριάντα καναδέζικα δολάρια στην τσέπη που είχα υπολογίσει για την μεταφορά από το ξενοδοχείο. Δεν χρειάστηκαν όμως, γιατί είχε προβλεφθεί η μετακίνηση. Ευκαιρία να επενδύσω σε ένα βιβλίο. Οι επιλογές που προσφέρονται είναι βατές. Εφημερίδες και περιοδικά υπάρχουν πολλά περισσότερα, πιάνουν σχεδόν το σύνολο του τοίχου. Μπορώ να κοιτάξω όλους τους τίτλους, είναι στα γαλλικά, και να ξεφυλλίσω όλα τα βιβλία· δεν ξεπερνούν τα εξήντα και από αυτά, τα δέκα είναι του Κοέλο που βρίσκεται παντού σε διάφορες γλώσσες, με διάφορα εξώφυλλα. Διεθνής, διαπλανητικός, καταδιωκτικός. Σκουντουφλάω με τους άλλους που ψηλαφούν τα βιβλία στον περιορισμένο χώρο. Εντοπίζω δυο βιβλία που αναφέρουν στον τίτλο τους λέξεις που συνδέονται με βιβλία (Le livre des jours [=Το βιβλίο των ημερών] που διαδραματίζεται στην Νέα Υόρκη και αυτό εδώ). Θα ήθελα να τα πάρω και τα δυο αλλά δεν γίνεται. Θα πρέπει να διαλέξω. Ρωτάω τον νεαρό στο ταμείο αν τα ξέρει για να έχει γνώμη. Σηκώνει τους ώμους, μα χωρίς αδιαφορία. Μάλλον θα ήθελε να είναι σε θέση να απαντήσει. Πρέπει να αποφασίσω από μόνη μου. Στέκομαι ακίνητη να τα φυλλομετρήσω και τώρα οι άλλοι πέφτουν πάνω μου. Τα κοιτάζω, τα ψάχνω, τα μυρίζω –το χαρτί έχει σαφώς διαφορετική μυρωδιά. Εδώ βαραίνει περισσότερο το βιβλίο αντικείμενο, λίγες σκόρπιες λέξεις περνάνε, ναι, μπορώ να διαβάσω τούτο πιο καλά από το άλλο. Ανακουφισμένη που αποφάσισα, πλησιάζω το ταμείο. Χαμόγελα αναγνώρισης με τον ταμία και συνενοχής με την γυναίκα που περιμένει πίσω μου με άλλο βιβλίο.
Όλη η περιγραφή απαντά στο ερώτημα του Τζαμαϊκανού συγγραφέα που ζει στον Καναδά και θα συναντήσω στις σελίδες του τις επόμενες ώρες. Ποιες είναι οι διαδρομές των βιβλίων που καταλήγουν στα σπίτια που έχουμε αναγνωστική πρόσβαση; Πώς καταλήγουν, σε ποια ράφια;
Και να ‘μαι, μια Ελληνίδα καθισμένη σε τρεις διαφορετικές θύρες αναχώρησης αεροδρομίων σε μισή μέρα μέσα, με τα αγγλογαλλικά σε πρώτη χρήση, χωρίς να διακατέχεται από τον πατροπαράδοτο νόστο, σε ευθυγραμμισμένη συμβατότητα με το βιβλίο που μόλις επέλεξε και κάνει το ταξίδι περιπέτεια και στήριγμα στον γυρισμό. Οι συγγραφείς δεν έχουν εθνικότητα ή μάλλον παίρνουν την εθνικότητα των εκάστοτε αναγνωστών τους, λέει ο συγγραφέας που δεν του αρέσει να τον ρωτάνε για τα χαρακτηριστικά της γραφής του.
Ο Dany Lafferière αφιερώνει το βιβλίο του σε όσους θα ήθελαν να είναι κάποιος άλλος, όπως εκείνος ο έγχρωμος θα ήθελε να είναι Ιάπωνας, μιας και ακολουθεί το ταξίδι, τον τρόπο και τον τρόπο του ποιητή Basho (1644-1694). Μας έχει δηλώσει ρητά ότι προτιμά να διαβάζει από το να γράφει. Είναι αναγνώστης. Παιδική του επιθυμία του να μπει σε ένα βιβλίο και να μην επιστρέψει. Να ζήσει μέσα σε στίχους, αυτός που είναι ο ίδιος πλούσιος σε λέξεις, που φτιάχνει με άνεση τους πιο εύστοχους τίτλους βιβλίων και άρθρων για εφημερίδες.
Μεγάλη χαρά που μου δίνει το διάβασμά του. Με ρουφάει και για μεγάλα διαστήματα με αποκόβει το εναέριο και στριμωχτό περιβάλλον. Αναγνωρίζω στο ύφος του κάτι από τον Αλεξάκη και συνομιλούμε. Αναζητά το ιαπωνικό, όπως ο Αλεξάκης τον Άθω. Φαινομενικά σκόρπιες πληροφορίες για τα πριν εδώ και εκεί, για το καθεμέρα, διαβάσματα, ακούσματα, φήμες, συναντήσεις, διάχυτα, ένα ξετύλιγμα που σφίγγει γύρω από το θέμα και τον σπρώχνει μέσα στο θέμα. Στέκομαι στις σύντομες φράσεις του «Με κατοικεί αυτός ο ρευστός χρόνος», «ο κόσμος των ονείρων στα ακροδάχτυλά του» για έναν ζωγράφο, «πώς να ακουμπήσω την καρδιά ενός αντικειμένου», «μιλάμε στο κεφάλι μας την ίδια ώρα που μιλάμε με έναν άλλο», οι τηλεθεατές είναι «ένα πλήθος καθιστό», η έννοια της αυθεντικότητας τον θυμώνει, και άλλα. Τους δρόμους του μεταξιού, της ζάχαρης, των μπαχαρικών έχουν αντικαταστήσει εκείνοι του τένις, του γκολφ, των περιβαλλοντολόγων, των αρχηγών κρατών των αναπτυγμένων χωρών.
Βρίθει από Έλληνες η διήγησή του «Ιάπωνα» συγγραφέα. Σαν καθημερινότητα (ο Έλληνας ψαράς, σουβλατζής, θυρωρός που αγνοεί τον Πλάτωνα, κλπ) κύρια στο σημείο που αναφέρεται στα αντιπαθητικά κλισέ που θέλει να αναποδογυρίσει. Γελάω διαβάζοντας ότι το σουβλάκι είναι το μόνο ελληνικό εύρημα μετά την δημοκρατία.

Στο τέλος περιλαμβάνονται έξι σελίδες, μέρος του καταλόγου του εκδοτικού οίκου Boréal. Ονόματα γυναικών και ανδρών άγνωστα, πολλά με δύσκολη προφορά και τίτλοι, τίτλοι που μάλλον δεν θα μας αποκαλυφθούν –όπως και οι δικοί μας μάλλον δεν θα περάσουν από εκεί. Αρχικά με πιάνει στενοχώρια πως το πιθάρι της ανάγνωσης ποτέ δεν θα φτάσει σε έστω ικανοποιητικό βαθμό. Δεν είναι θάλασσες, πελάγη, ωκεανοί τα κείμενα των ανθρώπων ολούθε, είναι πλημμυρίδα. Μετά όμως, που το ξανασκέφτομαι το βλέπω και από την άλλη. Παντού υπάρχει η αγωνία της έκφρασης, των ιδεών και εικόνων που πλάθονται για να μετασχηματιστούν σε αισθήματα. Καλό αυτό.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 43

2008-08-11T00:16:00.003+03:00

Μαρία Παπαγιάννη, Βιβλιοφάγος κατά… λάθος!, εικονογράφηση Σ. Τουλάτου-Π. Μπουλούμπασης, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2005, 22+2 χ. α.
Βιβλία για παιδιά και νέους, σειρά: χωρίς σωσίβιο, επίπεδο 1, Καβουράκια 5

Όσο και αν φαίνεται (μας) παράξενο τα βιβλία για πολλούς ανθρώπους είναι βαρετά· και μόνο στην όψη τους κάνουν γκριμάτσες αποστροφής και στο άκουσμα αναφοράς σε κάποιο βιβλίο δηλώνουν κάθετα την έλλειψη ενδιαφέροντός τους. Το διάβασμα δεν τους προκαλεί κανένα ρίγος συγκίνησης. Αντίθετα τους ξενερώνει απίστευτα. Το θεωρούν αντικοινωνικό, ότι δεν έχει να προσφέρει τίποτα, ότι είναι κουραστικό και απαιτεί αναίτιο κόπο, ότι αποτελεί χάσιμο χρόνου. Το θεωρούν το αντίθετο της ενέργειας και το χαρακτηρίζουν μούχλα. Ακόμα, θεωρούν ότι είναι συνδεδεμένο με το σχολείο, τους καλούς μαθητές (τα φυτά, τους σπασίκλες, κλπ), την παρατακτική όψη της μάθησης, την ατέλειωτη αποστήθιση.
Το διάβασμα είναι τέχνη που έχει τις τεχνικές της και δεν είναι έμφυτη. Δεν γεννιέται κανείς γνωρίζοντας γραφή και ανάγνωση. Δεν πρόκειται για διαδικασία αυτόματη ή αυτονόητη, όπως το περπάτημα για παράδειγμα. Είναι επίκτητο, μια κατάκτηση του πολιτισμού Διδάσκεται και καλλιεργείται. Υπάρχουν εκείνοι που εμπνέουν άλλους να διαβάσουν, πείθουν ότι πρόκειται για ένα είδος μοιράσματος. Μας τα έχει πει ο Πενάκ μια χαρά.

Ο Πέτρος, το αγόρι της ιστορίας, είναι ταξιδιάρης από βρέφος αλλά καθόλου διαβαστερός. Αντίθετα αποφεύγει τα βιβλία και αντιδρά αρνητικά στο διάβασμα. Ο καπετάνιος θείος του τού στέλνει κάρτες από τα μακρινά του ταξίδια και όταν τον ρωτάει τι θα ήθελε να του φέρει, σκέφτεται και απαντά «Θέλω ένα κομμάτι Κίνας». Και περιμένει τρεις μήνες γεμάτος λαχτάρα και αγωνία μέχρι που φτάνει ένα πακέτο. Δάκρυα τον πιάνουν όταν βλέπει ότι είναι ένα βιβλίο και το πετάει σε μιαν άκρη του δωματίου του να σκονίζεται, ώσπου πάνω στο βιβλίο πέφτει η μπάλα. Η μπαλιά ελευθερώνει την Κίνα, τους ορυζώνες, τους δράκους, τα μετάξια. Ένα σουτ που κάνει το κλικ. Ο Πέτρος, τώρα, όταν τον ρωτάει η μαμά του τι κάνει, απαντάει «ταξιδεύω». Εννοεί ότι διαβάζει. Το ένα ισούται με το άλλο. Διαβάζοντας γνώρισε ένα σωρό τόπους, είδε μέρη και συμμετείχε σε ένα σωρό πράγματα. Έγινε ένας βιβλιοφάγος, βρήκε εκείνα τα βιβλία που του μιλάνε.

Ένα βιβλίο για βιβλία που κλείνει το μάτι στα παιδιά, καθώς τους δείχνει τον δρόμο της ανάγνωσης που περνάει μέσα από αρχική αμφισβήτηση. Υπόσχεται ταξίδια και περιπέτειες στους δυσκολόπιστους. Τα παιδιά της Α΄ και Β΄ δημοτικού έχουν να διαβάσουν ένα βιβλίο για το διάβασμα, ένα ξεκίνημα για περισσότερες βόλτες χωρίς να περνάνε το κατώφλι του σπιτιού τους.
Το βιβλίο κλείνει με δυο παιχνίδια γνώσεων: ένα γεωγραφίας και ένα αριθμητικής. Η εικονογράφηση ανοιχτόκαρδη σαν ζωγραφισμένη μπροστά μας με κραγιόνια, τα συννεφάκια με τα λόγια διασκεδάζουν το κείμενο.

Ας ετοιμαστούμε να ταξιδέψουμε όλοι μας στην Κίνα έτσι και αλλιώς. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες έφτασαν!

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 42

2008-08-03T17:51:00.006+03:00

Ζοζέ Σαραμάγκου, Ιστορία της πολιορκίας της Λισαβόνας, μυθιστόρημα, μετάφραση από τα πορτογαλικά Αθηνά Ψύλλια, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1998, 398 σ.
σειρά: συγγραφείς απ’ όλο τον κόσμο

Θα έλεγε κανείς ότι με τον καιρό η ανάγνωση γίνεται ευκολότερη, όπως γίνονται πολλά πράγματα με το πέρασμα του χρόνου. Η επανάληψη και η εξάσκηση κάνουν τις διαδρομές μηχανισμούς βολικούς. Ο έμπειρος αναγνώστης ρουφάει τα βιβλία άκοπα, καταπίνει το περιεχόμενο με την ευχέρεια της τριβής στο άθλημα. Μπορεί και να συμβαίνει, μπορεί πάλι όχι σε βιβλία ενδιαφέροντα. Τα διαβάσματα σωρεύονται, δημιουργούν επίπεδα, γωνιές, διακλαδώσεις, δεν μένουν στα χοντρά, φτιάχνουν διαφοροποιήσεις, φέρνουν συσχετισμούς και αλληλουχίες. Όλα αυτά πυροδοτούνται με την παραμικρή αφορμή νέων αναγνώσεων με αποτέλεσμα να σταματάει η ροή, να χάνεται ο ρυθμός, να κοντοστέκεσαι για να ανακαλέσεις προηγούμενες σκέψεις, εικόνες ή και συναισθήματα. Επιβραδύνσεις, προσθήκες, νέα χτισίματα, αναθεωρήσεις ίσως, προσαρμογές συνεχείς, αναπλάσεις. Έτσι ενώ η ανάγνωση θα έπρεπε να γίνεται σε γρηγορότερο ρυθμό παίζει καθυστερήσεις. Η αφομοίωση παίρνει τον χρόνο της, καθώς έχουν μπει σε λειτουργία αυτές οι διεργασίες ένταξης. Ακόμα χειρότερα όταν το έργο ανήκει στον Ζοζέ Σαραμάγκου (έχω ένα μικρό τρακ όπως με τον Μπόρχες).

Τέτοια προκαλεί Η πολιορκία της Λισαβόνας, που θα μπορούσε να αναφέρεται στην όποια πολιορκία. Στην Ιστορία του καθενός υπάρχουν ένα σωρό πολιορκίες, καθοριστικές σαν και του βιβλίου που σηματοδοτεί την απαρχή του πορτογαλικού κράτους αλλά και ελάσσονες, για αυτό, άλλωστε, κατασκευάζονταν τα κάστρα, για να υφίστανται και να υπομένουν πολιορκίες. Το μυθιστόρημα περιλαμβάνει ένα σωρό πολιορκίες, πολιορκίες εσωτερικές, ερωτικές, πολιορκημένες ζωές, πραγματεύεται και τοίχους που πέφτουν, ανατροπές που οδηγούν σε αλλαγές καταλυτικές. Με τέμπο καταιγιστικό και συνάμα ιδιαίτερα πυκνό, με τα λιγότερο δυνατά σημεία στίξης, ο λόγος κινείται μεταξύ πολλών αφηγήσεων, σε διάφορους χρόνους, μα σε έναν τόπο, την πόλη της Λισαβόνας, την παλιά και ό,τι έχει απομείνει από αυτήν και την νέα.

Το βιβλίο ανήκει στην στήλη οπωσδήποτε γιατί φέρνει στο προσκήνιο έναν ακόμα κρίκο της παραγωγής βιβλίων, τον επιμελητή κειμένων και το προφίλ της δουλειάς του. Σχεδόν μια ολόκληρη σελίδα (σ. 30) χρειάζεται για να απαριθμηθούν τα λεξικά που έχει στην διάθεσή του. Είναι τόσο συστηματικός που έχει κατατάξει τα πιθανά λάθη σε τέσσερις κατηγορίες: της ανθρώπινης φύσης, τα ατομικά, τα γλωσσικά, και τέλος αυτά που ονομάζει λάθη των συστημάτων. Ο επιμελητής είναι ο πιο προσεχτικός αναγνώστης, ο πρώτος επίσημος πριν από το τύπωμα, ο πιο κριτικός, ο πιο υπεύθυνος και για αυτό νευρικός. Στην μνήμη του κρατάει στίχους και πεζά, ολόκληρες προτάσεις «με σημασία, και πλανιούνται στη θύμηση σαν ακίνητα και αστραφτερά κύτταρα που έρχονται από άλλους κόσμους…» (σ. 205).
Ο επιμελητής πλησιάζει κάθε λέξη με προσοχή, δεν γίνεται να μεταφέρονται με ελαφρότητα, θα πρέπει να μην υπάρχει αναντιστοιχία ανάμεσα στις λέξεις και τις σημασίες τους.. Με τις επινοήσεις μας, τις λέξεις, προσπαθούμε να εκφράσουμε τα πάντα, ακόμα και αυτά που δεν έχουν και δεν θα αποκτήσουν όνομα. Οι λέξεις και η σπουδαιότητά τους έρχεται και επανέρχεται «η λέξη, οποιαδήποτε κι αν είναι αυτή, έχει αυτή την ευχέρεια ή το χάρισμα να οδηγεί πάντα σ’ αυτόν που την είπε, κι ύστερα, ίσως ίσως, εμάς, που τρέχουμε ξωπίσω της σαν κυνηγόσκυλα… » (σ.75). [Και ποιαν να πιστέψουμε και ποιαν να κυνηγήσουμε.] «… η σκέψη ακολουθεί τις εικόνες της διαδρομής τους, που γεννιούνται όπως γεννιούνται και οι λέξεις, έτσι.» (σ. 132). «… αναζητά τις λεπτές έννοιες που φέρουν οι λέξεις και που σημαίνουν πάντα κάτι παραπάνω από αυτές,… » (σ. 158). Και σταματώ για τις λέξεις και την μαγεία τους.
Ο Σαραμάγκου μας μιλά και για την δημιουργία ιστοριών, τις αληθινές και τις ψεύτικες, τις εκδοχές, την μια μέσα στην άλλη, για την αρχή και το τέλος, τις δυνατότητές τους, για την σχέση λογοτεχνίας-ζωής-μνήμης.
Ένας επιμελητής σέβεται τον συγγραφέα, είναι φορές που δεν τον διορθώνει για να μην τον προσβάλει. Υπάρχει άγραφος δεοντολογικός κώδικας που επιβάλλει την ευθυγράμμιση του επιμελητή με τις απόψεις του «αλάνθαστου» συγγραφέα. Ενώ ο Ραϊμούντο Σίλβα έχει υπακούσει στον νόμο σε όλη του την επαγγελματική ζωή, στην περίπτωση της επιμέλειας της πολιορκίας της Λισαβόνας, παρεμβαίνει με ένα «δεν». Αλλάζει μια πρόταση δίνοντας αυτόματα μια άλλη, την εντελώς αντίθετη, νοηματική εκδοχή της. Οι Ισπανοί δεν πολέμησαν στο πλευρό των Πορτογάλων εναντίον των Αράβων. Ο Ραϊμούντο Σίλβα ζει με ντοστογιεφσκική αγωνία έως ότου ανακαλυφθεί η λανθασμένη παρέμβασή του που όταν γίνεται αντιληπτή, δεν ισοδυναμεί με απόλυση αλλά με στενότερη επιτήρηση από την νέα υπεύθυνη συντονισμού των επιμελητών την Μαρία Σάρα. Εκείνη τον εμπιστεύεται, τον παρακινεί να γράψει την δική του ιστορία της πολιορκίας. Και εκείνος την γράφει, πλάθοντας παράλληλες ιστορίες και για πρόσωπα που ίσως να έζησαν κάπως όπως τους φαντάστηκε ανάμεσα στο στράτευμα των 13.000 ανθρώπων.
Μάλλον παρασύρθηκα και θα κλείσω λίγο απότομα.
Κάθε άνθρωπος έχει και την ιστορία του, άλλες συναντιούνται με τις λέξεις, οι περισσότερες μάλλον όχι.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 41

2008-07-28T19:07:00.004+03:00

Αντρέ Σιφρίν, Εκδόσεις χωρίς εκδότες, μετάφραση Κίττυ Ξενάκη, επιμέλεια Άννα Σταυροπούλου, εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Αθήνα 1999, 139 σ.

Γυρνάω στο πολύτιμο ειδικό ράφι που φιλοξενεί τα βιβλιοβιβλία. Δεν χρειάζεται και πολύ ξεσκόνισμα, καθώς έχει συχνή κίνηση. Κατά μέσο όρο ένα ράφι κρατάει 30 με 40 βιβλία, οπότε λογικά έχει φθάσει στο όριό του. Είναι ξέχειλο, κάθετα, οριζόντια και τοποθετημένα από πάνω πλαγιαστά. Ξεκινάει η επέκταση σε δεύτερο ράφι. Αρχικά επιθυμούσα να τα κατέχω όλα, μα τώρα έχω κρίνει ότι δεν είναι απαραίτητο. Αυτό ισχύει και για τα βιβλία για βιβλία που έχουν παρουσιαστεί ή μπορεί και να παρουσιαστούν εδώ ή οπουδήποτε. Το σημαντικό είναι να είναι διαβασμένα. Πάντα κάτι αφήνουν μέσα, μια ανταπόκριση, μια διάθεση, μια σκιά της ανάγνωσής τους, που χωνεύεται διυλισμένη.

Έχουν περάσει εννέα χρόνια από την κυκλοφορία του βιβλίου αναδρομή-προειδοποίηση για το μέλλον των εκδόσεων. Είναι τεχνολογίες που μένουν σταθερές για δεκαετίες, δημιουργούν καθιερώσεις, γίνονται σχεδόν αμετακίνητα δεδομένες και ξαφνικά το επόμενο βήμα φέρνει ολική ανατροπή. Κάτι τέτοιο έγινε και με την εκδοτική δραστηριότητα: άλλαξε μέσα σε λίγα χρόνια στο βαθμό που είχε μείνει περίπου ακίνητη για εκατό χρόνια. Άλλαξαν βέβαια τα μέσα και ο τρόπος παραγωγής και διακίνησης, άλλαξε όμως και το βιβλίο ως αντικείμενο της αγοράς. Όχι ότι δεν είναι απόρροια κόπου και εργασίας αλλά δύσκολα μετρήσιμου και ποτέ αντιστοιχισμένου απόλυτα.
Άλλαξαν οι νοοτροπίες, τα βιβλία και το περιεχόμενο που κλείνουν ονομάστηκαν προϊόντα, πνευματικά, πολιτισμού δεν έχει σημασία και εντάχθηκαν στον τεράστιο τομέα των μέσων ενημέρωσης, στην βιομηχανία του θεάματος.

Το επάγγελμα του εκδότη είναι μια ιστορία σύνθετη με αποχρώσεις και όρια κυμαινόμενα με διάφορες παραλλαγές από το ξεκίνημά της έως σήμερα: συγγραφέας-εκδότης, τυπογράφος-εκδότης, βιβλιοπώλης-εκδότης, χορηγός-εκδότης (και σπανιότερα μεταφραστής-εκδότης, επιμελητής-εκδότης). Οι μονοδιάστατοι δυϊκοί ρόλοι και οι συνεργασίες σε ατομικό και επαγγελματικό επίπεδο είναι ιστορίες που ποικίλλουν, κατά τόπους και χρόνους τροποποιημένοι. Ο εκδότης είναι που αναλαμβάνει τα έξοδα του τυπώματος βιβλίων, που αποφασίζει και παίρνει το βάρος της απόφασης κυκλοφορίας ή μη ενός έντυπου. Και κάθε εκδότης-εκδοτικός οίκος έχει τον χαρακτήρα του, έχει την σφραγίδα του ύφους που επιλέγει για τον εαυτό του, μια ειδίκευση, εκείνο που τον ξεχωρίζει.

Ο Αντρέ Σιφρίν μιλάει για την ιστορία του πατέρα του που γεννημένος στην Ρωσία στα τέλη του 19ου αιώνα, μετακινείται στην Γαλλία και στην συνέχεια, και πάλι αναγκαστικά, στην Νέα Υόρκη. Παντού ασχολείται με εκδόσεις, έχει πολιτική και άποψη, την διάδοση της παγκόσμιας λογοτεχνίας σε λογικές τιμές. Συνδυάζει την ποιότητα με την τιμή. Οι αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών, φαινόμενο συνεχές και παμπάλαιο, έχει επιπτώσεις σε πολλά επίπεδα, και γεωγραφικά. Κάποιος που εγκαταλείπει έναν τόπο αφήνει ένα κενό εκεί και καταλαμβάνει έναν άλλο χώρο σε κάποιο άλλο σημείο. Εγκαθίσταται στον νέο μέρος κουβαλώντας, εκούσια και ακούσια, μαζί του αυτό που είναι. Μπορεί να ηχήσει απλοϊκό αλλά αυτόματα στο μυαλό μου έρχεται η μετακίνηση των λογίων της Ανατολής προς την Δύση πριν την κατάλυση του Βυζαντίου. Άνθρωποι που μεταφυτεύτηκαν και άνθρωποι που εξακολουθούν να μεταφυτεύονται.
Και όσο η στρατηγική των εκδοτικών οίκων προσπαθούσε να λειτουργήσει σε όφελος του κοινού, παντρεύοντας «το καλό βιβλίο» με τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό αναγνωστών χωρίς να παραμερίζει το κέρδος, οι ωφελημένοι ήταν και στις δυο πλευρές. Όσο επιχορηγούνταν συστηματικά οι βιβλιοθήκες στον σαξονικό κόσμο, η κίνηση των εκδόσεων είχε βρει ένα ρυθμό ροής. Οι καιροί άλλαξαν, κυριάρχησε νέα ιδεολογία: προλογοκρισία τι θα τραβήξει, ποια στάνταρ συνταγή τραβάει, ένας τρόπος λειτουργίας με συγκεκριμένες απαιτήσεις, με σαφείς αξιώσεις άμεσης αποδοτικότητας, το σύστημα των best sellers, συγκεντρωτική διοίκηση, οι τεράστιοι όμιλοι, οι εξαγορές και απορροφήσεις, η πολιτική και οι πολιτικές των εκδοτικών οίκων και των συγκροτημάτων που τους στηρίζουν, τα διαπλεκόμενα μέσα, ο Τύπος, το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, τα μονοπώλια, ο κλοιός που πολιορκεί το κοινό. Παραδείγματα επί παραδειγμάτων, παγκόσμια, ένθεν και ένθεν του Ατλαντικού. Εικόνα πιεστική, ζοφερή για το μέλλον της έντυπης σκέψης.
Με μια μικρή αχτίδα αισιοδοξίας κλείνει ο Σιφρίν. Επιλογές και εναλλακτικές λύσεις υπάρχουν μα χρειάζονται μαχητές να τις παλέψουν, να αναζητήσουν τους εξαφανισμένους αναγνώστες, να προσελκύσουν το ενδιαφέρον ξανά, να αναβαθμίσουν, να προσφέρουν αξιοπρέπεια, να προτείνουν μια άλλη όψη της οικονομίας.
Στο σημείο αυτό ας υπογραμμιστεί η προς το παρόν ελευθερία στο διαδικτυακό σύμπαν, ας κάνουμε χρήση…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 40

2008-07-20T10:05:00.004+03:00

Ζαν Εσενόζ, Ζερόμ Λεντόν, μετάφραση Νίκος Παναγιωτόπουλος, εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Αθήνα 2003, 62 σ.

Ο Stephen King κουβαλάει μαζί του βιβλία και καταπιάνεται με το διάβασμα σε κάθε ευκαιρία, όπου σταθεί και όπου βρεθεί. Καθηλωμένος στην κίνηση, περιμένοντας την σειρά του στις υπηρεσίες, τον γιατρό να τον δεχθεί. Είναι ο τρόπος του, να διαβάζει συνεχώς άλλους συγγραφείς και να γράφει. Ζήλεψα λίγο. Αρκετά. Μπήκα και σε σκέψεις. Υπάρχει, μπορεί να δημιουργηθεί και άλλος χρόνος διαβάσματος, λοιπόν. Έτσι, χώνω στην τσάντα μου βιβλία, να μου βρίσκονται, να τα διαβάζω στο τρόλεϋ, το λεωφορείο, το μετρό. Και ναι, γίνεται. Προϋπόθεση το βιβλίο να μην είναι τούβλο ασήκωτο, τα στοιχεία του να μην είναι κάτι γραμματάκια τόσα δα να χοροπηδάνε στα τραντάγματα του δρόμου, στους κραδασμούς, να ανοίγει καλά ώστε να μπορεί να κρατηθεί και σε περίπτωση που δεν βρεις θέση να καθίσεις, να είναι πολύ τραβηχτικό και όχι περιγραφικό. Βοηθάει το πρωί να ξυπνάς με καλύτερες προϋποθέσεις, βοηθάει να ξεχνάς το γύρω χάος. Λειτουργεί σαν ασφάλεια αυτάρκειας. Απώλεια είναι ότι καθιστά την παρατήρηση των ανθρώπων και των μικροκαταστάσεων δύσκολη. Το νου σου έχεις να βολευτείς για να ανοίξεις στην σελίδα που έμεινες, να ξαναπιάσεις την ιστορία. Βλέπεις λιγότερα και σε βλέπουν περισσότερο. Όλα τούτα για να πω για τα σύντομα μα ζουμερά βιβλία της στήλης. Διαβασμένα με μια άλλη ένταση.

Στον κόσμο των εκδόσεων οι σχέσεις αλληλένδετες, τα συστατικά που φέρνει ο καθένας εκ των ουκ άνευ. Εκτός από την μακριά και σύνθετη αλυσίδα που γεννάει ένα οποιοδήποτε βιβλίο, υπάρχουν και οι ανθρώπινες σχέσεις, το ξεκίνημα, η διαδρομή, τα σκαμπανεβάσματα, τα αναπάντεχα ή φυσικά τέλη τους. Μια τέτοια σχέση, ουσιαστική και ξέχωρη, είναι του συγγραφέα-δημιουργού με του εκδότη-διαχειριστή. Ο συγγραφέας που δεν επιθυμεί να κάνει τίποτα άλλο στην ζωή του εκτός από το να γράφει, σχεδόν με κάθε κόστος, και ο εκδότης που είναι κάτι σαν συλλέκτης πνευματικά παραγωγικών ανθρώπων, που βάζει στοίχημα στην μετοχή της πρωτοτυπίας και αυθεντικότητάς τους.

Ο τίτλος ένα όνομα, ο συγγραφέας ένα άλλο όνομα, ίδια γραμματοσειρά, ίδιο μέγεθος, σε άλλο χρώμα, ποιος είναι ποιος, ποιος μιλάει για ποιον, τι είναι αυτοί με τα ξενικά ονόματα που αποδίδονται στο περίπου στα ελληνικά (το ζε στο Ζαν και Ζερόμ δεν είναι παχύ, το -όν χάνει το ένρινό του). Ένα βιβλίο στη μνήμη του εκδότη των εκδόσεων Minuit (=Μεσάνυχτα) του Ζερόμ Λεντόν (1925-2001) που κυκλοφόρησε έξι μήνες μετά τον θάνατό του, γραμμένο από τον Ζαν Εσενόζ.
Η προσωπική ιστορία των δυο τους, σκέψεις του συγγραφέα αφιερωμένες στον εκδότη που ανέλαβε την ανακάλυψή του και την πορεία του, μα παράλληλα μια ιστορία με γενικές αναλογίες και ομοιότητες που σημαδεύουν την αναγκαστική συνύπαρξη. Η επίμονη εμμονή του συγγραφέα να στέλνει το χειρόγραφό του σε εκδοτικούς οίκους, να τρώει πόρτα από μικρούς οίκους για να του ανοίξει ο γνωστός. Η πρώτη εκδοτική απόπειρα, όχι και τόσο επιτυχημένη (ψιλοχάλια), η συνέχεια συνεχώς βελτιούμενη, και προϊόντος του χρόνου στεφανωμένη με βραβεία. Καθημερινότητα σε εργασιακή μοναξιά, δημοσιότητα, ένα βιβλίο κάθε 2-3 χρόνια και η παρουσία του εκδότη εκεί, με έναν κώδικα δικό του, της δικής του προσωπικότητάς του συνδυασμένη με την εικόνα και τον ρόλο του εκδότη. Καθόλου στην γραμμή του πατρικού, προστατευτικού, του υποδοχέα των συναισθηματικών ανασφαλειών και της γκρίνιας. Υπερασπιστής της ενιαίας τιμής του βιβλίου, της ανεξαρτησίας των εκδοτικών οίκων, του ποιοτικού, της επιλογής του επιπέδου, κάθετος κατά της λογοκρισίας.
Η θέαση των πραγμάτων διάφορη μα λειτουργικά συμπληρωματική. Οι ανάγκες του συγγραφέα, τουλάχιστον στην αρχή, όχι ταυτόσημες με του εκδότη «… το ουσιαστικό είναι πως αυτό το βιβλίο υπάρχει. Δεν έχω καταλάβει ακόμη πως ένα βιβλίο εκδίδεται για να πουληθεί. Κι αυτό θα το μάθω αργότερα.» (σ. 21) Επιθυμία πιεστική του συγγραφέα είναι να ενσαρκωθεί σε βιβλίο το δημιούργημά του. Του εκδότη να το διακινήσει, να καταφέρει να γράψουν παρουσιάσεις, κριτικές –κατά προτίμηση θετικές– να πουλήσει, να μεταφραστεί. Ο καθένας τους παρών από διαφορετικό σημείο, σε τροχιά συνεργασίας και κατανόησης. Παραπάνω από γνωστοί, φίλοι σε μια σχέση που διαρκεί, μα όχι και κολλητοί. Η απώλεια του Λεντόν αποτυπωμένη από τον Εσενόζ με ελεγχόμενο συναίσθημα, από ψύχραιμη απόσταση.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 39

2008-07-13T16:19:00.005+03:00

Άμος Οζ, Η νύχτα του συγγραφέα, μυθιστόρημα, μετάφραση από τα εβραϊκά Λουίζα Μιζάν, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2008, 183 σ.
σειρά: Συγγραφείς απ’ όλο τον κόσμο. Τυπωμένο σε οικολογικό χαρτί.

Λογοτεχνικές βραδιές οργανώνονται συνεχώς, ακάθεκτα. Ανά τον κόσμο, φαίνεται. Είναι εκείνα τα βαριά απογεύματα όπου συγκεντρώνονται άνθρωποι να ακούσουν έναν κάποιο γνωστό συγγραφέα να μιλάει για την ζωή και την δουλειά του. Άλλους να μιλούν για τον συγγραφέα με λόγια εισαγωγικά και επαινετικά. Διαβάζονται και αποσπάσματα παλαιότερου ή και του καινούργιου του έργου. Στο τέλος, η βραδιά κλείνει με ερωτήσεις των ακροατών προς τον συγγραφέα. Και ενώ μοιάζει κανένας να μην επιθυμεί να παρίσταται στην βραδιά, συμπεριλαμβανομένου και του τιμώμενου συγγραφέα, παρόλα αυτά ένα σωρό άνθρωποι είναι παρόντες. Τις εκδηλώσεις αυτού του είδους έχουν σχολιάσει παντελώς αρνητικά και κατ’ επανάληψη λογοτέχνες, ποιητές και δημοσιογράφοι. Τις έχουν σατιρίσει εκπομπές όλων των οπτικοακουστικών μέσων. Παρ’ όλες τις επικρίσεις επιζούν.
Με αφορμή μια λογοτεχνική βραδιά ξετυλίγεται Η νύχτα του συγγραφέα, αφηγητή πραγματικών, μαθηματικά προβλέψιμων γεγονότων, μάλλον προσχεδιασμένων, χωρίς πρωτοτυπία. Εδώ, ο συγγραφέας παρακολουθεί τον ίδιο του τον εαυτό μέσα στο περιβάλλον, παρατηρεί τον χώρο, παρακολουθεί τους ανθρώπους που βλέπει αλλά δεν γνωρίζει. Και μάλλον δεν θα μάθει ποτέ. Σε αυτούς τους ορατούς άγνωστούς του, δίνει ονόματα που, κατά την κρίση του, τους ταιριάζουν και φτιάχνει ένα πιθανό αληθοφανές σενάριο ζωής, με τα συστατικά της: γεγονότα, στοιχεία, συγκυρίες, εμπειρίες, αισθήματα. Χτίζει καταστάσεις, μηχανεύεται περιστάσεις, μοιράζει λύπες, αρρώστιες και αδιέξοδα, τους σκέφτεται πώς ήταν στο παρελθόν και φαντάζεται τι θα ήθελαν να κάνουν στο μέλλον. Τους χαρίζει καλές και κακές στιγμές (οι κακές έπονται συνήθως των καλών και συνδέονται με τα γερατειά και τις αρρώστιες). Παλινδρομεί, κάνει διορθώσεις για αυτό που είναι και τι κάνον. Είναι, και τελικά γίνονται τόσο πραγματικοί για τον συγγραφέα που τον επηρεάζουν άμεσα. Βγάζει άμυνες και επιθέσεις αντιδρώντας στα υπαρκτά πρόσωπα με τις πλασμένες υποθέσεις ζωής, σαν να ήταν ενιαίες οντότητες. Το πραγματικό μαγειρεύεται με το πλαστό και φτιάχνει δική του γεύση, μπερδεύοντας τα σύνορα και τις βεβαιότητες.
Έτσι όπως εμείς, όταν καθόμαστε στις καφετέριες, κοιτάμε ένα γύρω και ψάχνουμε με τα μάτια τους άλλους, τους μετράμε και για παιχνίδι, μαντεύουμε από πού είναι, τι κάνουν στην καθημερινότητά τους, τις συνήθειές και τις επιδιώξεις τους. Παιχνίδι διασκεδαστικό, ελεύθερων σχεδιασμών που προδίδει και την διάθεση και στάση όσων το παίζουν. Ο Θ. βλέπει δημόσιους υπαλλήλους με ιδιαίτερη προτίμηση στο υπουργείο Γεωργίας και σε διάφορα ταμεία, ο Η. βλέπει την αγωνία των μοναχικών ανδρών και των μειονεκτικών ανθρώπων, ο Α. βλέπει την αστεία πλευρά του καθενός στις προσωπικές στιγμές του, ο Χ. επικεντρώνεται στις σχέσεις της παρέας, η Ο. ξαφνιάζεται όταν δεν ταιριάζει ο ήχος της φωνής με την εμφάνιση και πάει λέγοντας.
Το παιχνίδι των ανθρώπινων ιστοριών, η παρατήρηση και η πραγματικοφαντασιακή καταγραφή είναι η δουλειά του συγγραφέα νύχτα και μέρα. Για παράδειγμα ο Οζ, το δίνει νύχτα, εφαρμοσμένο πάνω σε μια εκδήλωση γνωστή του, που έχει επαναλαμβανόμενα βιώσει. Δεν έχουμε τίποτα άλλο παρά ένα βιβλίο για το γράψιμο, για τον μηχανισμό παραγωγής αφηγήσεων οι οποίες πάντως περιλαμβάνουν τον ίδιο τον αφηγητή, πρόκειται για αληθινές εικόνες, επεξεργασμένες όμως, ντυμένες μυθοπλαστικά αν και είναι αληθοφανείς. Εφαρμοσμένη στην πράξη λογοτεχνική θεωρία. Χωρίς οδηγίες και συμβουλές, αφ’ υψηλού και από την απέξω. «… γράφεις… σαν φωτογράφος οικογενειακών συναθροίσεων… πηγαίνεις και τους τακτοποιείς σε ημικύκλιο με τους ψηλούς όρθιους, στα πόδια τους καθίζεις τους κοντούς,… μειώνεις τα κενά μεταξύ τους… ισιώνεις απαλά… κανένα κολάρο, το γιακά ενός πουκάμισου,…» (σ. 142).
Μικρά κεφάλαια, μιάμιση έως δυόμιση σελίδων, προβολές σκέψεων που δεν διαρκούν παραπάνω. Φλασιές που πάνε και έρχονται, συμπληρώνονται, προχωράνε μέσα στο σκοτάδι της νύχτας. Η μορφή που κουμπώνει με το περιεχόμενο και την μέθοδο.
Η νύχτα… ανοίγει με έναν καταιγισμό ερωτήσεων (Γιατί γράφεις; Και για ποιον; Γιατί με αυτόν τον τρόπο,…) τις οποίες ο συγγραφέας επαναφέρει, σχεδόν βασανιστικά, ενοχικά, χωρίς να καταφέρνει να τις απαντήσει επακριβώς, ενώ έχει πλησιάσει με την ατομική του διορατικότητα και μας έχει φέρει σε κοντινό πλάνο μια επίγνωση. Κίνητρό του όταν ήταν μικρός «μια ανεξάντλητη περιέργεια να προσπαθήσει να καταλάβει γιατί οι άνθρωποι προξενούν διαρκώς στους συνανθρώπους τους και στον εαυτό τους πράγματα που δεν είχαν καθόλου την πρόθεση να προξενήσουν.»

Και καλά μπάνια!

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 38

2008-07-07T00:36:00.002+03:00

Πόλυ Βασιλάκη, Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Η κυρία Καμηλοπάρδαλη ήταν σοφή!, εικονογράφηση Λίλα Καλογερή, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2005, 28 σ. + 4 σ. χωρίς αρίθμηση.
Σειρά: Χωρίς σωσίβιο, επίπεδο 2.

Από όλα τα ζώα της ζούγκλας μόνο η καμηλοπάρδαλη με τα στρογγυλά κόκκινα γυαλιά δεν έτρεμε το λιοντάρι, την τίγρη και τον πάνθηρα. Τα άγρια ζώα που όταν μούγκριζαν, τρόμαζαν τα άλλα ζώα, τα μικρά σαν την μαϊμού και τον σκίουρο αλλά και τα πιο μεγάλα σαν το ελάφι και τον ελέφαντα. Όταν έβλεπαν τα νύχια και τα δόντια τους φοβόντουσαν, έτρεχαν, κρυβόντουσαν.
Ατάραχη έκανε η καμηλοπάρδαλη το πρόγραμμά της νύχτα μέρα. Όλοι απορούσαν με την στάση της και τα ζώα που φόβιζαν και αυτά που φοβόντουσαν. Εκείνο που την διαφοροποιούσε, ανακάλυψε η μαϊμού κρυφοκοιτάζοντας ένα βράδυ, ήταν ότι διάβαζε.
Η είδηση μεταφέρθηκε στην ζούγκλα και προκάλεσε μεγάλη απορία. Το άγριο τρίο της χτύπησε την πόρτα να ρωτήσει. Πρόθυμα η καμηλοπάρδαλη τους έδειξε την πλούσια βιβλιοθήκη της και τους εξήγησε ότι η γνώση σκοτώνει τους φόβους. Για παράδειγμα τα άγρια ζώα επιτίθενται όχι από κακία αλλά από πείνα. Η απάντηση ανακούφισε τα τρία θηρία που στην πραγματικότητα δεν ήθελαν να είναι κακά. Ήθελαν να έχουν φίλους και να κάνουν παρέα και με άλλα ζώα και όχι μοναχά αναμεταξύ τους. Η καμηλοπάρδαλη που μοιράστηκε το μυστικό της, έγινε η βιβλιοθηκονόμος της ζούγκλας όπου η ζωή ρυθμίστηκε αλλιώτικα. Χωρίς φόβο, με γνώση και συλλογικότητα.
Μικρό βιβλιαράκι που απευθύνεται σε παιδιά της πρώτης και της δευτέρας δημοτικού που αρχίζουν να διαβάζουν χωρίς υποστήριξη και είναι σε θέση να διαχειριστούν ένα λεξιλόγιο περίπου 400 λέξεων. Οι ζωγραφιές καταλαμβάνουν τον πιο σημαντικό χώρο με τα ζωντανά τους χρώματα, τις φιλικές φιγούρες και τα παιχνίδια που βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου.
Το βιβλίο δεν αποτελεί μόνο ένα πεδίο αναγνωστικής άσκησης. Ταυτόχρονα μιλάει για αυτήν. Δικαιώνει την διαδικασία της ανάγνωση και την προάγει συνολικά, με επιχειρήματα. Η ανάγνωση είναι κατάκτηση που οδηγεί σε μια δύναμη δική της που δεν στηρίζεται στα δυνατά δόντια και νύχια, στα μουγκρητά, στην σωματική βία. Η ισχύς της είναι η γνώση για τα πράγματα και τα ζητήματα που μας περιβάλλουν. Αυτά που έχουν μελετηθεί από άλλους, τα αυτονόητα και τα μη, τα δύσκολα, τα μυστήρια και επικίνδυνα, τα πληγωτικά, στην τελική όλα. Η ιστορία της κυρίας καμηλοπάρδαλης καλλιεργεί την εμπιστοσύνη σε αυτά που η ανθρωπότητα έχει κερδισμένα στα χωράφια της γνώσης. Και με αυτήν την έννοια προσπαθεί να διαπλάσει κιόλας το πνεύμα, να κερδίσει τις εντυπώσεις για τις ωφέλειες που απορρέουν από το να ξέρει κανείς…

Η ιστορία μιλάει και για την διανομή των ρόλων. Το πόσο δύσκολο είναι να βγει κανένας από τον κοινωνικό του ρόλο και να παίξει το έργο της ζωής του διαφορετικά από το προβλεπόμενο –ίσως και επιτρεπτό δοσμένο σενάριο. Στην περίπτωση που γίνει μια ανατροπή περνάει μέσα από τον δρόμο της κατανόησης και της γνώσης, φορέας της οποίας είναι ο έντυπος -σήμερα δεν μπορεί να μείνει στην απέξω και διαδικτυακός– πολιτισμός μας. Αυτός ο πολιτισμός είναι λεωφόρος ταχείας κυκλοφορίας που από την μια πληροφορεί, ενημερώνει, μας μαθαίνει αλλά από την άλλη συχνά μπερδεύει.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 37

2008-07-02T06:57:00.007+03:00

Όσνε Σέιερσταντ, Ο βιβλιοπώλης της Καμπούλ, μετάφραση Άννα Παπαφίγκου, επιμέλεια Θέμις Μίνογλου, εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 2003, 292 σ., σειρά: Cosmos 3.

Διαλέγω να μαθαίνω και να σπρώχνω τα πολύ δύσκολα σε γωνιές κρυφές, είναι αλήθεια. Με τον Βιβλιοπώλη της Καμπούλ μαθαίνω πράγματα που γίνονται στην παραπέναντι όχθη και διαλέγω να μην ξεχνάω. Το αντίθετο μάλιστα, διαβάζω για να φωτίζω ξανά, όχι από περαστική περιέργεια μα ακριβώς για να μην ξεχνάω. Γιατί τότε, αν το κάνω, είναι σαν να κλείνω τα μάτια και να διαλέγω να ζω στον κόσμο της ροζουλής Μπάρμπι, στον επίπεδο τηλεοπτικό χωρόχρονο, στο ενημερωμένο αδιάφορο.
Πιο ρεαλιστικός ο τίτλος του βιβλίου δεν γινόταν. Μιλάει για τον Σουλτάν Χαν, έμπορο βιβλίων στην πόλη της Καμπούλ που επιβλήθηκαν κατά σειρά οι κομμουνιστές, οι Μουτζαχεντίν και οι Ταλιμπάν, όλοι φέρνοντας μαζί τους όλη την βία σε όλες τις εκφάνσεις της. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2002 στο Όσλο και περιλάμβανε εικόνες και διηγήσεις, αν και προσωπικές, πρόσφατες και επίκαιρες έως και το 2001.
Η συγγραφέας δημοσιογράφος, αυτόπτης μάρτυρας, παρατηρεί την ζωή στο δημόσιο και ιδιωτικό επίπεδο, ζώντας μέσα στο τριάρι του βιβλιοπώλη. Μοιράζεται την καθημερινότητα των γυναικών και των παιδιών. Περιγράφει και παρατηρεί τις σχέσεις των μελών της οικογένειας, τον τρόπο που διαμορφώνονται, το σκεπτικό που τις διέπει. Πάντοτε, βέβαια, με τα μάτια και στα βήματα του ανθρώπου της Δύσης. Παρατηρεί και σχολιάζει και όσα διαδραματίζονται στο δημόσιο γίγνεσθαι. Το βιβλίο λειτουργεί ως κεραία λήψης μηνυμάτων που έρχονται από πολλές κατευθύνσεις. Κύρια δίοδος είναι η επικοινωνία στην αγγλική γλώσσα. Η οικογένεια είναι από μόνη της μια ιδιαίτερη οικογένεια μιας και γνωρίζει όχι μόνο γραφή και ανάγνωση αλλά και αγγλικά. Και παρόλα αυτά ο βιβλιοπώλης που ενδιαφέρεται για το μέλλον της χώρας του, διαθέτει άποψη πολιτική αλλά και επιχειρηματική –την οποία εφαρμόζει με πρόγραμμα και αδιάλλακτη σκληρότητα όπου κρίνει απαραίτητη–, με τις γυναίκες του σπιτικού του είναι σκληρός, χωρίς κατανόηση για τις ανάγκες τους, τα όνειρα που είναι δυνατόν να έχουν και τις απογοητεύσεις τους. Σκληρός είναι και με τους γιους τους που δεν ακούει και τους χρησιμοποιεί ανάλογα με τις υποχρεώσεις των βιβλιοπωλικών καταστημάτων του.
Ο Σουλτάν, γιος αναλφάβητων γονέων, εγκατέλειψε το επάγγελμα του μηχανικού εξαιτίας της αγάπης του για τα βιβλία. Πλασιέ βιβλίων στα εφηβικά του χρόνια, φρόντισε να προμηθεύει τους συμφοιτητές του με τα κατάλληλα εγχειρίδια, αγόρασε ένα στοκ βιβλίων διαφόρων θεμάτων από την Τεχεράνη για να ανοίξει το πρώτο του βιβλιοπωλείο στην αγορά την δεκαετία του 1970. Πουλούσε κείμενα εγκριμένα και από τους Μουζαχεντίν και από τους κομμουνιστές, ό,τι ήθελε η εξουσία αλλά και ό,τι ήθελε ο κόσμος. Τα απαγορευμένα τα έκρυβε. Δυο φορές τον συνέλαβαν, έφαγε ξύλο μέχρι ολικού μελανιάσματος, μπήκε φυλακή στην πτέρυγα πολιτικών κρατουμένων, μακριά από βιβλία και χαρτιά. Δωροδοκώντας κατάφερε να βάλει λαθραία βιβλία, διάβασε ιστορία, ποίηση, λογοτεχνία, περσική φιλοσοφία και η ήδη σταθερή απόφασή του να έχει να κάνει με τα βιβλία, ρίζωσε κάθετα. Βγαίνοντας για λόγους ασφάλειας, μετακόμισε με την οικογένειά του στο Πακιστάν. Στην επιστροφή τους βρήκε το βιβλιοπωλείο λεηλατημένο, τις συλλογές του κατακλεμμένες, όπως άλλωστε και αυτές της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Οι Ταλιμπάν συνέχισαν το έργο της καταστροφής των βιβλίων και ισοπέδωσαν κάθε δείγμα πολιτισμού. Παρόλα αυτά ο Σουλτάν κατάφερε να διατηρεί τρία βιβλιοπωλεία στην Καμπούλ και να διαθέτει περισσότερα από 10.000 βιβλία κρυμμένα εδώ και εκεί, σε πολλά σημεία. Ήλπιζε ότι κάποτε όλα θα τελείωναν. Η χώρα θα ξαναστηνόταν και η Εθνική Βιβλιοθήκη θα ξαναλειτουργούσε. Η σχέση των διαφορετικών καθεστώτων με το βιβλίο ελεγκτική, επιθετική, καταστροφική και οι άνθρωποι του βιβλίου σε διωγμό.

Ο βιβλιοπώλης –άνθρωπος του βιβλίου σαφώς– είναι εκείνος που πουλά βιβλία ή είναι και ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου, κρίκος βασικός στην μακρά αλυσίδα παραγωγής –συχνά βιβλιοπώλες είναι και εκδότες– και διακίνησης του βιβλίου. Είναι ο βασικός υπεύθυνος που φέρνει το βιβλίο στο κοινό, το βάζει στην βιτρίνα για τον περαστικό, στον πάγκο για όσους θέλουν να πιάνουν το χαρτί, να ελευθερώνουν την μυρωδιά του μελανιού, να ξεφυλλίζουν, να αγοράζουν και να βυθίζονται σε κόσμους τυπωμένους…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 36

2008-06-22T12:17:00.003+03:00

Στον Spyro
που προσκάλεσε το βιβλίο στην στήλη

Γιοστέιν Γκάαρντερ-Κλάους Χάγκερουπ, Η Μαγική Βιβλιοθήκη, μετάφραση Ιάκωβος Κόπερτι, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 2002, 299 σ.
σειρά: Ξένη Λογοτεχνία

Η Μαγική Βιβλιοθήκη, ο τίτλος του βιβλίου είναι σαν να μας κεντρίζει με διάφορες ερωτήσεις, όπως «ποια είναι αυτή η μαγική βιβλιοθήκη, τι την κάνει μαγική, πόσο μαγική μπορεί να είναι και ως προς τι, πώς μοιάζει, πού βρίσκεται…». Και αυτόματα σκέφτομαι ότι όλες οι βιβλιοθήκες, μεγάλες-μικρές, και η δική μου ακόμα, είναι μαγικές. Γιατί έχουν την ιστορία τους, κλείνουν χαρές και λύπες, δημιουργούν χώρους με μαγεία που γεύεται ο καθένας στα κρυφά ή στα φανερά, προκαλούν τους αναγνώστες σε όρια πέρα από την πραγματικότητα. Γιατί φτιάχνουν μικρο-ιστορίες στο χτίσιμό τους. Κάθε βιβλίο μια διαδρομή επιλογής, εισαγωγής και ανάγνωσης έως ότου σκαρφαλώσει στο ράφι. Κάθε αντίτυπο γίνεται ξεχωριστό, κάτι σαν την αλεπού του Μικρού Πρίγκιπα, πολλές αλεπούδες που λένε μας ιστορίες γνωστές και άγνωστες, παλιές αφηγημένες με άλλο κέφι κάθε φορά, λησμονημένες, αλλαγμένες, παραλλαγμένες, πύλες πρόσβασης…
Τελικά, τι είναι τα μάγια αν δεν είναι οι υπερβάσεις που κάνουν το αδύνατο πραγματικότητα; Δυνατές επιθυμίες που ανατρέπουν, πίστη σε φαινομενικά ανεφάρμοστες ιδέες, επίμονο σθένος (κόλλημα). Δεν πιάνουν πάντα, ίσως και ποτέ, μάλλον ποτέ, μα βοηθάνε να ζει κανείς μια μαγική περιπέτεια σαν έφηβος, όπως τα ξαδέλφια από την Νορβηγία, την Μπέριτ και τον Νιλς.

Το πρώτο μέρος τιτλοφορείται «Το βιβλίο των επιστολών» και το δεύτερο λέγεται «Η Βιβλιοθήκη». Δυο εντελώς ξέχωρες γραφές. Η πρώτη επιστολική
η δεύτερη αφηγηματική, και το βιβλίο παίζει με πολλά είδη γραφής εκτός από τα δηλωμένα: θεατρικό, γραφές μέσα στην γραφή, σχολικές εκθέσεις, αποσπάσματα από τον τύπο, σενάριο για βίντεο.
Τα δυο ξαδέλφια στο πρώτο μέρος επικοινωνούν γράφοντας ο ένας στον άλλο. Παρακολουθούν και παρακολουθούνται από την μυστηριώδη βιβλιοθηκάριο με το ρυθμικό μπουμπουνιστό όνομα Μπίμπι Μπόκεν και προσπαθούν να εξηγήσουν τις κινήσεις της που τους φαίνονται από περίεργες έως ύποπτες. Παντού οσμίζονται κινδύνους, απειλές, το μυστήριο να τους κυκλώνει, σαν γνήσιοι ανήσυχοι και ευφάνταστοι έφηβοι. Ως ντετέκτιβ, προσπαθούν να δώσουν ευλογοφανείς –προς το τρομαχτικό– εξηγήσεις σε αυτά που παρατηρούν και στην προσπάθειά τους μαθαίνουν για τον κόσμο των βιβλίων και των βιβλιοθηκών, εκφράζονται μέσα από την ποίηση, ανταλλάσσουν σκέψεις για την φύση των πραγμάτων (είναι το ίδιο πράγμα φαντασία και ψέμα, είναι οι συγγραφείς κατά συρροή ψεύτες, στους αναγνώστες αρέσουν εντέλει τα ψέματα). Γράφει η Μπέριτ «Ξέρουμε πάντα μόνο ό,τι ξέρουμε. Θα ήταν φριχτό ξαφνικά να ξέραμε περισσότερα. Γιατί πώς θα τα ξέραμε;» Και ο Νιλς αισθάνεται ότι όταν γράφει τα πράγματα ξεκαθαρίζουν μέσα του «όταν γράφω σκέφτομαι καλύτερα απ’ ό,τι όταν μιλώ.»
Αναρωτιούνται τι είναι η Μαγική Βιβλιοθήκη: είναι εκδοτική σειρά, εκδόσεις, ένα συγκεκριμένο βιβλίο που έχει εκδοθεί ή πρόκειται να εκδοθεί, το κωδικό όνομα σπείρας βιβλιοκλεφτών, ένας υπόγειος χώρος φύλαξης βιβλίων, ίσως κάτω από τον πάγο ίσως μέσα σε ένα βουνό, ένα θησαυροφυλάκιο-βιβλοθήκη.
Στο δεύτερο μέρος το μυστήριο λύνεται, οι αναζητήσεις προσγειώνονται, η πραγματικότητα κυριαρχεί. Η βιβλιοθήκη υπάρχει, ξεναγούνται σε αυτήν, εξοικειώνονται με τις εικόνες παλαιών βιβλίων, αρχετύπων, την ιστορία του βιβλίου, το χαρτί και τα άλλα υλικά γραφής, την καλλιγραφία, τα τυπογραφικά στοιχεία, τον χρυσοχόο Γουτεμβέργιο και την Βίβλο του, τα προβλήματα στέγασης των εντύπων και των άλλων μορφών αποθήκευσης πληροφοριών όπως οι ταινίες, οι ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, το στεγαστικό της Εθνικής Βιβλιοθήκης, οι συνθήκες φύλαξης, για να καταλήξουν στον τρόπο προώθησης βιβλίων στο σύγχρονο κόσμο μέσα από ετήσια αφιερώματα.
«…όταν ανοίγω ένα βιβλίο, βλέπω μια ακρούλα του ουρανού… όσα διαβάζω κάνουν τον κόσμο μεγαλύτερο αλλά διευρύνουν και τους δικούς μου ορίζοντες...», ο φανταστικός και μαγικός κόσμος των βιβλίων με τις απέραντες δυνατότητές τους που γεννιούνται κάθε λεπτό σε όλο την γη, συνολικά. Αισιοδοξία.

Γραμμένη η ιστορία της Μαγικής Βιβλιοθήκης από δυο συγγραφείς, από τους οποίους ο ένας είναι ο Γιοστέιν Γκάαρντερ που ξεκίνησε την συγγραφική του καριέρα με ένα μυθιστόρημα που μεταφράστηκε σε πάρα πολλές γλώσσες (συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής) και γνώρισε μεγάλη επιτυχία, τον Κόσμο της Σοφίας. Εκτός από την αγάπη του για τα βιβλία, έχει και αδυναμία στο μυστήριο και την μαγεία, όπως φαίνεται από τους τίτλους άλλων βιβλίων του, παιδικών και μη (Το Μυστήριο της Τράπουλας, Το Μυστήριο των Χριστουγέννων, Μάγια, το θαύμα τη ζωής,…). Και εγώ διαλέγω να πιστεύω στην μαγεία των ανθρώπων έστω και αν… Διαλέγω να μαθαίνω, και διαλέγω να ξεχνάω…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 35

2008-06-15T09:34:00.002+03:00

Γουσταύος Φλωμπέρ, Βιβλιομανία και ένα σχεδίασμα μυθιστορήματος: Η Σπείρα, εισαγωγή-μετάφραση Ε.Χ. Γονατάς, εκδ. β΄, Στιγμή, Αθήνα 2001, 89 σ.

Βιβλιομανής χαρακτηρίζεται είτε ο μανιώδης συλλέκτης βιβλίων είτε ο εξίσου μανιώδης αναγνώστης βιβλίων, ο βιβλιοφάγος, ο βιβλιολάτρης, ή η βιβλιόψειρα. Ο βιβλιόφιλος είναι πιο ισορροπημένος στην έκφραση της αγάπης του προς τα βιβλία. Ενώ βιβλιομανία είναι η με μανία ενασχόληση με πολύτιμα, σπάνια ή ιδιαίτερα βιβλία, μια μονόδρομη τρέλα που κατατρέχει όποιον έχει προσβληθεί από το μικρόβιό της. Βρίσκεται πολλές κλίμακες πάνω από τον συλλέκτη βιβλίων, τον βιβλιοσυλλέκτη που είναι συστηματικός, ενημερωμένος και οργανωμένος αλλά δεν φτάνει σε σημεία ολικής παράκρουσης προκειμένου να ικανοποιήσει τον συλλεκτικό του πόθο. Και ενώ η βιβλιοκλοπή είναι φαινόμενο διόλου ασυνήθιστο, ο φόνος για την απόκτηση βιβλίων παρατηρείται σπανιότερα. Η στήλη ξεκίνησε με ένα τέτοιο βιβλίο που περιλαμβάνει δύο extreme περιπτώσεις φονέων για χάρη βιβλίων (Βιβλία για βιβλία 1: Κλάας Χούιτσινγκ, Ο Βιβλιοφάγος: τελικά κάνει καλό το διάβασμα, μυθιστόρημα, 2003).

Βιβλιαράκι μικρούτσικο από το οποίο και πάλι μόνο ένα μέρος αναφέρεται στην υπερβολική προσήλωση στα βιβλία. Έως την σελίδα 30, ο λόγιος μεταφραστής μας βάζει στην ζωή, το έργο και το πνεύμα του Γ. Φλωμπέρ (1821-1880) και από την σελίδα 76 βρίσκεται το σχεδίασμα ενός μυθιστορήματος, της Σπείρας. Το κεντρικό μέρος πιάνει η Βιβλιομανία (σ.31-75), δείγμα νεανικής γραφής του Φλωμπέρ. Γραμμένο το 1836, από τα πρώτα διηγήματα του δεκαπεντάχρονου Φλωμπέρ, βασίζεται στην πραγματική ιστορία του Ισπανού μοναχού δον Βισέντε, φύλακα μοναστηριακής βιβλιοθήκης στην βορειοανατολική Ισπανία, την Ταρραγκόνα, που διέπραξε οκτώ φόνους την δεκαετία του 1830, οδηγημένος από την εμμονή του για τα βιβλία. Πολλά από τα πραγματικά γνωστά γεγονότα (το επεισόδιο της δημοπρασίας, η πυρκαγιά, κλπ) δίνονται με παραστατικότητα στο διήγημα αλλά ο Φλώμπέρ επεξεργάζεται το πάθος του καλόγερου-παλαιοπώλη και το τέλος της ιστορίας διαφέρει στην λεπτομέρεια.

Ο Βιβλιομανής του Φλωμπέρ είναι πρόσωπο αντιφατικό: ένας πρώην καλόγερος, άνθρωπος της Βίβλου, του κυρίαρχου δηλαδή βιβλίου, ο οποίος όμως μετά βίας κατέχει την τεχνική της ανάγνωσης, γεγονός εντυπωσιακό μα όχι τόσο ασυνήθιστο σε περασμένες εποχές. Η αντίθεση αυτή, εύρημα του συγγραφέα, τονίζει την νοσηρότητα του πάθους. Η περιγραφή της σχέσης του με τα βιβλία έντονη: «… έπαιρνε ένα, το πιο παλιό, το πιο φθαρμένο, το πιο λερωμένο, κοίταζε με αγάπη και αγαλλίαση την περγαμηνή του, οσμιζόταν τη αγία και ιερή σκόνη του· ύστερα τα ρουθούνια του φούσκωναν από χαρά και περηφάνεια, κι ένα χαμόγελο χάραζε στα χείλη του.» Αυτός ο πρώην καλόγερος γίνεται παλαιοβιβλιοπώλης, όπως έγινε και ο δον Βισέντε. Τον ονομάζει Τζιάκομο, αν και 30 ετών πρόωρα γερασμένος, σιωπηλός και ακοινώνητος, ζει στην Βαρκελώνη περιτριγυρισμένος από βιβλία που αποχωρίζεται με δυσκολία. Αγοράζει περισσότερα από όσα πουλά. Αφοσιωμένος όχι στο περιεχόμενό τους, το μυστικό της γνώσης και την αξία των αισθημάτων, «… αυτό που αγαπούσε… ήταν η μορφή και η έκφρασή της· αγαπούσε ένα βιβλίο, επειδή ήταν βιβλίο, αγαπούσε τη μυρωδιά του, το σχήμα του, τον τίτλο του…», την αντικειμενική του υπόσταση.

Ο βιβλιομανής Τζιάκομο του Φλωμπέρ είναι αθώος, θύμα συγκυριών: ο εφημέριος πεθαίνει από πυρετό, η φωτιά ξεσπά ανεξάρτητα ενώ ο δον Βισέντε ήταν ο ένοχος που ομολόγησε μόνο όταν διασφάλισε ότι η βιβλιοθήκη του θα προστατευόταν ανεξάρτητα από την ποινή που θα του επιβαλλόταν –ο Τζιάκομο δηλώνει ότι επιθυμεί η βιβλιοθήκη του να δοθεί «στον άνθρωπο που είχε τα περισσότερα βιβλία στην Ισπανία». Στο δικαστήριο που τον καταδίκασε σε θάνατο ο δον Βισέντε είπε ότι δεν ήταν κλέφτης –χρήματα ποτέ δεν πήρε– και στην ερώτηση αν είχε μετανιώσει για τις δολοφονίες που είχε διαπράξει, απάντησε «Όλοι οι άνθρωποι πεθαίνουν κάποτε, αλλά τα καλά βιβλία πρέπει να διατηρηθούν». Ο δικηγόρος υπεράσπισης του δον Βισέντε χρησιμοποίησε το επιχείρημα ότι η επίμαχη πρώτη έκδοση δεν ήταν μοναδική αφού σωζόταν και ένα αντίτυπο στην Γαλλία, με αποτέλεσμα ο κατηγορούμενος να συντριβεί, και μέχρι την ημέρα της εκτέλεσής του να μονολογεί «Το αντίτυπό μου δεν ήταν μοναδικό». Ο δικηγόρος του Τζιάκομο προσκόμισε στο δικαστήριο ένα δεύτερο αντίτυπο, ο Τζιάκομο αφού το ψηλαφίζει, το πετάει «Είπατε ψέματα, κύριε συνήγορε! Καλά σας έλεγα πως ήταν το μοναδικό στην Ισπανία!». Η αγωνία του μοναδικού, του σπάνιου, του συλλέκτη.

Και στα πάθη που έχουν γεννήσει, εξακολουθούν να προκαλούν τα βιβλία και τις συζητήσεις για το μέλλον τους και την μορφή διάδοσης του γραπτού λόγου πού ακριβώς τοποθετούμαστε εμείς, πόσο τα υπηρετούμε, με ποιο τελικό σκοπό…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 34

2008-06-08T08:55:00.005+03:00

Πατρίτσια Καρράνο, Το Ρόδο της Βενετίας: η συγκλονιστική ιστορία της γυναίκας που πρώτη πήρε πτυχίο, μετάφραση Ζ. Ζαρωμένου, Εμπειρία Εκδοτική, Αθήνα 2001, 286 σ.
σειρά: σταθμός στη σύγχρονη λογοτεχνία.

Όταν έπιασα να διαβάσω το Ρόδο της Βενετίας (με προτροπή του λαγωνικού για μια φορά ακόμα), το έκανα για διάλειμμα από την στοχευμένη βιβλιοανάγνωση του τελευταίου καιρού. Να αλλάξω λίγο θέμα, να ξεφύγω από τα βιβλιοβιβλία, έτσι για χαλάρωση. Μέγα λάθος και πλάνη γιατί και πάλι μέσα στα κόσμο του γραμμένου χαρτιού έπεσα. Πάλι σαν μαγνητισμένα τα αναγνωστικά μου βήματα σε ίδιο μονοπάτι με έριξαν. Άραγε τυχαία ή η ματιά μου έχει πορωθεί και αναγνωρίζει συγκεκριμένα πρίσματα;
Μια μυθιστορηματική βιογραφία που δεν είναι ξεκάθαρα για βιβλία αλλά είναι παντελώς μέσα στο κλίμα των βιβλίων, της κατάκτησης της γνώσης, της μάθησης. Αναδιπλώνεται η ζωή της Βενετσιάνας Έλενας Λουκρητίας Κορνάρο Πισκόπια που έζησε τον 17ο αιώνα, αφιέρωσε την ζωή της στην μελέτη για να είναι η πρώτη γυναίκα να κατακτήσει πτυχίο –φιλοσοφίας– από το Πανεπιστήμιο της Πάντοβα. Αποτυπώνεται η εποχή, οι κοινωνικοί κανόνες της –περιοριστικοί κατά κανόνα για τα μέλη της–, ένας κόσμος σε αναβρασμό, πολέμους, μετακινήσεις, αναζητήσεις, αλλαγές.
Δυο στοιχεία ξεχωρίζω για να τραβήξω αυτό το βιβλίο και να το εντάξω στην στήλη. Το πρώτο έχει να κάνει με την ιστορία και την σημασία των ιδιωτικών βιβλιοθηκών. Αποστολή του πολυμαθή Άραβα Ομαρ ιμπν Αλ Φαρίντ, απεσταλμένο του Ισπανού Ολιβάρες είναι να επισκεφθεί ιδιωτικές βιβλιοθήκες και να καταγράψει το περιεχόμενό τους. Έτσι επισκέπτεται την Κόρντοβα με σκοπό να εντοπίσει τι απέγιναν οι 70 βιβλιοθήκες που υπήρχαν περί το 900 επί αραβικής κυριαρχίας, επισκέφθηκε την Βενετία να δει από κοντά την τριών γενεών βιβλιοθήκη των Κορνάρο Πισκόπια, και θα συνέχιζε τις επισκέψεις του στην Ρώμη. Στην Βενετία θαύμασε την δημόσια βιβλιοθήκη της Γαληνοτάτης, την Μαρκιανή Βιβλιοθήκη, που σύμφωνα με διάταγμα του 1603 υποχρέωνε του τυπογράφους να παραδίδουν την πρώτη έκδοση κάθε βιβλίου που τύπωναν βιβλιοδετημένο σε περγαμηνή, αγόραζε βιβλία εκτός των συνόρων της επικράτειάς της και έμενε ανοιχτή στο κοινό τρεις μέρες την εβδομάδα. Οι ιδιωτικές βιβλιοθήκες που περιλάμβαναν εκτός από χειρόγραφα και έντυπες εκδόσεις, στήριξαν αποφασιστικά την τυπογραφία. Τους τρόπους λειτουργίας της Μαρκιανής και της διακίνησης βιβλών στις ιδιωτικές, αφήνω ασχολίαστους όσον αφορά το έλλειμμα παράδοσής μας στον τομέα που ήρθε αργοπορήμένα και ακόμα προσπαθεί να φτάσει και να εδραιωθεί ουσιαστικά.
Το άλλο στοιχείο έχει να κάνει με τις αναφορές που γίνονται για την θεματική ταξινόμηση βιβλίων που ανήκουν σε συγκροτημένες συλλογές και τα ερωτήματα που γεννιούνται από την ανάγκη κατηγοριοποίησης της γνώσης και κατ’ επέκταση των επιστημών. Η τάξη αυτή αποτελεί την βάση του οικοδομήματος των ανθρώπινων πνευματικών κατακτήσεων. Ο Ομαρ ιμπν Αλ Φαρίντ διατυπώνει την άποψη ότι είναι απαραίτητο να κατανοηθεί ο τρόπος κατάταξης της γνώσης του παρελθόντος προκειμένου να ταξινομηθεί η σύγχρονη και μελλοντική γνώση (σ. 145). Αναφέρει ότι δεν γνωρίζουμε τον τρόπο κατάταξης στην Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας (αν και χοντρικά το ξέρουμε: τα ιστορικά-πίνακες, τα παπύρινα και τα ξένα) και επισημαίνει ότι «ένα βιβλίο που δεν βρίσκεται δίπλα στα όμοιά του σε σχέση με την εποχή, τη γλώσσα και τη φιλοσοφία του, είναι μοναχικό και έρημο, όπως ένας άνθρωπος μακριά από την οικογένειά του ή την πατρίδα του…», και αναρωτιέται «Με ποιο λοιπόν σύστημα είναι δυνατόν να τις [οικογένειες της γνώσης] κατατάξει κανείς, ποιο κριτήριο είναι απαραίτητο να χρησιμοποιήσει ώστε το ένα βιβλίο να μπορεί να διαδεχθεί το άλλο στη σκέψη του μελετητή.» Το ερώτημα της ταξινόμησης και παρουσίασης της γνώσης είναι καίριο. Είναι άμεση αντανάκλαση των τρόπων της κάθε εποχής, αυτών που κουβαλά, φέρνει σταδιακά ή ανατρέπει, όπως έγινε με τους Εγκυκλοπαιδιστές για παράδειγμα (βλ. Βιβλία για βιβλία 22). Ακόμα και αν σήμερα οι φυλές των βιβλίων μπορεί να μην στέκονται στα ράφια μαζί, και ενώνονται με τους αλγορίθμους των ηλεκτρονικών καταλόγων.
Η Έλενα Λουκρητία η Σχολαστική αναγνωρίστηκε, όντας μέλος του Πανεπιστημίου έκρινε άλλους για τις γνώσεις τους, και θαυμάστηκε από τους σύγχρονούς της, η φήμη της έφθασε έως την Γαλλία, στην αυλή του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Μαζί με άλλες λιγοστές γυναίκες διεκδίκησαν κομμάτια έως τότε κλειστά και απαγορευμένα, μόνες ή με την συμπαράσταση της οικογένειάς του, πάντως όχι χωρίς κόστος.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 33

2008-06-01T08:30:00.003+03:00

Charle M. Schultz, Αγαπητέ μου εκδότη…: οδηγός επιβίωσης για επίδοξους συγγραφείς, Ερευνητές, 2008, 94 σ.

Ολόφρεσκο ψαρεμένο από την Έκθεση του Βιβλίου στην Διονυσίου Αρεοπαγίτου, το πρώτο κόμικς της στήλης Βιβλία για βιβλία. Δεν απευθύνεται ούτε σε μικρούς ούτε σε μεγάλους μα είναι φτιαγμένο για όλους, κυρίως για όσους θέλουν να χαμογελάσουν με την διαδικασία της γραφής και της δημοσίευσης, να την πάρουν χαλαρά και ανάλαφρα (ίσως πάλι που το σκέφτομαι όχι και τόσο χαλαρά αλλά κριτικά και αυτοκριτικά). Από όλες τις πλευρές: του καθένα –του διάσημου για εμάς σκύλου εδώ- που θέλει να διακριθεί στα λόγια αν και δεν το φτάνει, του περιβάλλοντός του που σχολιάζει αλύπητα βγάζοντας τα δικά του απωθημένα, των εκδοτών με την αδιαφορία και σκληρότητά τους.
Η αγωνία της γραφής είναι τέτοια και τόση που δεν θα μπορούσε να μην αρπάξει και τον πιστό αγαπημένο σκύλο του Τσάρλι Μπράουν, τον Σνούπι.
Καθισμένος στην σκεπή του σκυλόσπιτου, μέρα και νύχτα, μπροστά σε μια γραφομηχανή πασχίζει να γράψει. Να γράψει κάτι που θα δημοσιευτεί και θα τον κάνει διάσημο. Γράφει και απορρίπτει, τσαλακώνει και πετάει σελίδες ατέλειωτες.
Η επαναλαμβανόμενη αρχική πρόταση «Ήταν μια σκοτεινή και θυελλώδης νύχτα», είναι γιατί πρέπει εξάπαντος να αρχίσει με ένα δράμα. Και όταν του επισημαίνεται, αλλάζει την νύχτα με το θυελλώδες απόγευμα. Οι ιστορίες του σκυλοκεντρικές, κολλημένα αντιγατίσιες, ιστορίες αγάπης ή καλύτερα υπερπροσγειωμένων σχέσεων κλισέ και μοναξιάς. Φιλόδοξος, αρχικά, ξεκινά να συνθέσει ένα μυθιστόρημα, περνάει στην νουβέλα, την βιογραφία, και τελικά, θα ήταν πολύ ευχαριστημένος έστω και με ένα άρθρο.
Οι καιρικές συνθήκες έξω στην σκεπή που κάθεται επίμονα σε όλο το βιβλίο, συνοδεύουν τις περιγραφές του και σατανικά συμπίπτουν με τα γραφόμενά του. Προκαλεί την τύχη και τον καιρό με τα λόγια του.
Οι παρεμβάσεις του Τσάρλι και όλης της παρέας του Τσάρλι, και κυρίως της δύστροπης Λούσι που του τσιτώνει το νευρικό σύστημα με τα σχόλιά της και της εκσφενδονίζει πισώπλατα την γραφομηχανή χωρίς να ανακόπτει επουδενί την επικριτική της διάθεση, μιας και εκείνη επανέρχεται ακάθεκτη, καθόλου δεν τον βοηθούν.
Τα απανωτά απορριπτικά και συνήθως προσβλητικά γράμματα των εκδοτών αρχειοθετούνται. Καρφώνονται στα ξερά κλαδιά ενός δέντρου, ένα φύλλωμα που όλο παίρνει να πυκνώνει ή γίνονται κουβέρτα να τυλιχτεί. Ο θυμός και η απογοήτευση για την τυποποιημένη άρνηση των εκδοτών είναι μόνιμη και δεδομένη. Μια μικρούτσικη ελπίδα γεννιέται με το δοκιμαστικό τύπωμα ενός αντιτύπου και το γκρέμισμα αυτής της ελπίδας, καθώς το ένα αντίτυπο μένει στα αζήτητα και αποσύρεται.
Όπως συμβαίνει γενικά με αυτή την χιουμοριστική σειρά κόμικς, αποθεώνεται η έλλειψη πρωτοτυπίας και η προβλέψιμη κοινοτυπία. Οι τελικές φράσεις που κλείνουν τα επεισόδια αποστομωτικές, οι πλοκές ασύνδετες, οι ανταλλαγές των ηρώων του Σνούπι που μιλάνε για αγάπη αδιέξοδες, ο καθένας αλλού, τα θέλω τους μια ειρωνεία και για τα ανθρώπινα μεγαλίστικα δικά μας, μια ειρωνική ισοπέδωση απέναντι στον ρομαντισμό.
Ο Σνούπι γράφει: 1. «Η ελαφριά ομίχλη γύρισε σε βροχή.», 2. «Η βροχή γύρισε σε χιόνι.», και 3. «Το χιόνι γύρισε σε βαρεμάρα.»
Τελική κατάληξη: το γράψιμο για τον Σνούπι συγκαταλέγεται στα «Δέκα ανόητα πράγματα που κάνουν τα σκυλιά για να δυσκολέψουν τη ζωή τους!». Τελευταία απόπειρα τίτλου και εκεί κλείνει, με παραίτηση από την κατάκτηση της δημοσιότητας μέσα από την συγγραφή.
Μια αλλιώτικη εκδοχή για τον τρόπο γραφής και έκδοσης…
Και ναι, μου έφερε συνειρμούς και με έκανε να χαμογελάσω.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 32

2008-05-25T07:57:00.003+03:00

Μπότο Στράους, Θεωρία της απειλής, μετάφραση Αλέξανδρος Κυπριώτης, Ίνδικτος, Αθήναι 2001, 85 σ.

Φροντισμένη πολυτονική έκδοση που την αγόρασα προς δύο ευρώ, αυτή την χρονιά στο παζάρι του βιβλίου στην πλατεία Καλυθμώνος μετά από υπόδειξη –ποιου άλλου– του λαγωνικού, ως βιβλίο σχετικό με την αναζήτηση της γραφής από πληροφορίες του ευρύτερου δικού του δικτύου.
Το μικρό βιβλίο φοράει μια κουβερτούρα, έντονη και διαπεραστική, με κόκκινο χρώμα στο βάθος του και διάχυτο και στα κάθετα μάτια της Αυτοπροσωπογραφίας του K. Malevitch. Πολύ ταιριαστό με το κείμενο του σύγχρονου πεζογράφου και θεατρικού συγγραφέα Μπότο Στράους. Το κόκκινο μου έκανε σαν την ματωμένη βλεννογόνο των ανθρώπινων εσωτερικών μας, βιότοπο τόσων μικροοργανισμών που ούτε διανοούμαστε αν και ρυθμίζουν τα μέσα μας. Πληγωμένο από την ζωή και τις σκέψεις.

Βιβλίο σκοτεινό και δαιδαλώδες, αναζήτησης και αγωνίας με εσωτερικές καταδύσεις σε βασανιστικά έγκατα, ασφυκτικές χωρίς ανάσα που μου έριχνε τσιμπιές όσο το διάβαζα. Μικρές τσιμπιές δεξιά αριστερά. Γραφή αυτόματη και συνάμα, εξεζητημένη λόγια έκφραση στα υπαρξιακά της πρωτοπρόσωπης αφήγησης. Ιχνηλασία εξωτερίκευσης του εαυτού, χάσιμο και πλάσιμο.
Έθετε ερωτήματα που απαντούσε και απαντά χώρια ο κάθε αναγνώστης. Κατανοούμε μόνο όσα μπορούμε και να αντέξουμε; Να αντέξουμε; Τι μπορούμε; Άραγε υπάρχει άκρα τελειότητα και ταυτότητα στην ιδιωτική μας έκφραση; Γίνεται να υπάρξει αφού η γλώσσα που μιλάμε είναι κοινή για όλους και λέξεις ιδιωτικές, μοναδικές δεν υπάρχουν και αν υπήρχαν, πάλι θα ήταν ανώφελες, καθώς δεν θα κοινωνούσαν μήνυμα.

Όμοια όπως στα όνειρά μου ο αφηγητής μιλάει για «το λευκό χαρτί και [την] επικρεμάμενη μετέωρη μάζα κάθε τι άγραφου, στην οποία διατηρείται κρυμμένος ο ίδιος ο συγγραφέας.» Απειλητική στην πίεση που ασκεί η ύπαρξη και ο όγκος της, η δύναμη της δυνατότητας της γραφής, της δημιουργίας γενικά. Μια απόφαση, μια στιγμή χωρίζει τον συγγραφέα από την ανυπαρξία της διατύπωσης και την υλοποίησή της. Και όταν ξεπροβάλει και πάρει συγκεκριμένο σχήμα -λεκτική σάρκα- δεν είναι τίποτα λιγότερο και τίποτα περισσότερο από τον ίδιο τον συγγραφέα. Μια πράξη, ένα έργο που ισούται με τον ίδιο. «Ό,τι γράφω επίσης, γράφει για μένα… Ό,τι γράφω, γνωρίζει ποιος είμαι… και ο καθένας μπορεί να διαβάσει στα γραπτά μου για μένα… Σε κάθε λέξη, σε κάθε ολοκληρωμένη πρόταση απαντά κάτι για μένα, κι εγώ δεν λέω να το αναγνωρίσω» (σ. 48). Ο ίδιος ο συγγραφέας μιλάει για τον ίδιο του τον εαυτό. Προδίδεται. Θέλει, νομίζω, να μιλήσει και να κρυφτεί ταυτόχρονα. Από εκείνον και από τους άλλους.

Και εκεί που η ανάγνωση είναι θεραπεία και πηγή για τον αφηγητή, για την Σ. είναι πράξη επίπεδη, εύκολη και ή ίδια είναι συνεχώς εύστοχη στην σύλληψη των πραγμάτων και τις κρίσεις της προς μεγάλη του απορία και εκνευρισμό. Πηγαίνει στην βιβλιοθήκη ενός πανεπιστημίου, κάθεται ώρες ατέλειωτες, διαβάζει επιτόπου, δανείζεται και συνεχίζει στο σπίτι, αντιγράφει με το χέρι αποσπάσματα και αρχίζει να γράφει. Γράφει, νομίζοντας ότι έχει βρει το στίγμα του, ότι έχει ωριμάσει ο καρπός της ατομικής του έκφανσης τόσο ώστε να διασχίζει το χρόνο και να διαπερνά τις επιφάνειες. Όμως ξανά όχι. Δεν έχει κάνει άλλο παρά να συγκολλά παραθέματα από την επιλεγμένη χειρόγραφη συλλογή του. Απελπισία τον πιάνει «εγώ, το μηδενικό, ο ενδιάμεσος σταθμός άπασας της λογοτεχνίας» (σ. 58). Αποφασίζει να ζήσει έξω από τα κείμενα, μαζί με την μυστηριώδη και άγνωστη Λεία, επιλέγει να την αγαπήσει γιατί θεωρεί ότι αυτή του η αγάπη θα τον οδηγήσει στην συγγραφή ενός αληθινού βιβλίου. Ταξιδεύουν μαζί, η Λεία κάπου εξανεμίζεται και τελικά χάνεται, και ο ίδιος μεταπηδά στην προσωπικότητά της, παίρνει και την όψη της, ως Λεία τον αναγνωρίζουν και τον χαιρετούν, ή μήπως την είχε από την αρχή;

Κλείνω με έναν από τους στίχους, την «Φωνή» με αριθμό 916, του Αντόνιο Πόρτσια: «Σηκώνεις έξω αυτό που βυθίζεις μέσα.»

Λίγο βαριά η παρουσίαση 32 και το ταξίδι της εσωστρεφές μα ήταν το βιβλίο τέτοιο…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 31

2008-05-18T07:53:00.004+03:00

Ραιμόν Ζαν, Η αναγνώστρια, μετάφραση από τα γαλλικά Δέσποινα Σαραφείδου, εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 1995, 145 σ.

Η στήλη κι αν ξεκίνησε από παρουσιάσεις λογοτεχνικών βιβλίων για βιβλία σε αυτά ξαναγυρνά. Το ξετύλιγμα διαφόρων επιμέρους βιβλιοκατηγοριών έφερε μια ποικιλία, έβαλε θέματα και σκέψεις, μερικές από αυτές κουβεντιάστηκαν και τώρα καταπιάνεται και πάλι με την λογοτεχνία. Ένα σύγχρονο γαλλικό μυθιστόρημα του 1986 που κυκλοφόρησε στα ελληνικά τον Νοέμβριο του 1995, Η αναγνώστρια.
Πολλά είναι τα επαγγέλματα που συνδέονται άρρηκτα με το βιβλίο, την δημιουργία από το σημείο μηδέν και την διακίνησή του (θα τα αφήσω για μια άλλη φορά ίσως, πιο αναλυτικά). Όμως, η δουλειά της «αναγνώστριας» δεν είναι μια δουλειά καθιερωμένη και αναγνωρισμένη. Είναι ένα εύρημα του συγγραφέα για να χτίσει χαλαρά ένα μάλλον σπονδυλωτό μυθιστόρημα. Σήμερα θεωρείται αυτονόητο ότι η ανάγνωση είναι διαδικασία κατά βάση μοναχική, ατομική, με μια εσωτερική άρθρωση να ξεχωρίζει τα φωνητικά σύμβολα και να αποκωδικοποιεί το περιεχόμενο. Για πολλά περισσότερα περί ανάγνωσης και της ιστορίας της υπάρχει βέβαια το χορταστικό βιβλίο του Alberto Manguel, Η ιστορία της ανάγνωσης (Λιβάνης, Αθήνα 1997).

Στις Λέσχες Ανάγνωσης που ποικίλλουν ανάλογα με τα θέματα ενδιαφέροντος και λειτουργούν για μικρούς και για μεγάλους, –διαδεδομένες στον σαξονικό κόσμο και την Γαλλία– δεν διαβάζονται βιβλία μεγαλόφωνα. Ο καθένας και η καθεμιά έρχονται «διαβασμένοι», έχουν διαβάσει μόνοι τους, χώρια, σε ιδιωτικό χρόνο και χώρο, το συμφωνημένο βιβλίο και συνβρίσκονται για να το συζητήσουν. Λέσχες Ανάγνωσης καλλιεργούν πολλές βιβλιοθήκες και το ΕΚΕΒΙ στην Ελλάδα. Αγαπημένη μου αυτή της Λειβαδιάς.

Η Μαρί-Κονστάνς Ζ. πλάθει το επάγγελμα της αναγνώστριας μετά από προτροπή της φίλης της Φρανσουάζ. Παρόλο που δεν κατάφερε να ολοκληρώσει τις σπουδές της, διατηρεί στενή σχέση με τον καθηγητή της Ρολάν Σορά, με τον οποίο συζητά την επαγγελματική της απασχόληση και εκείνος την καθοδηγεί ως προς τις ανάγκες και τα γούστα των «πελατών» της. Βάζει αγγελία στην εφημερίδα σύμφωνα με την οποία προσφέρει κατ’ οίκον ανάγνωση και σύντομα αρχίζει να δέχεται γράμματα ενδιαφέροντος. Μας διηγείται την αναγνωστική της περιπέτεια σε πρώτο πρόσωπο. Σκέψεις, γεγονότα, πράξεις δικές της και των άλλων, αποσιωπητικά, πλάγια γράμματα τονισμένα, μετέωρες ή σύντομες προτάσεις. Για να είναι πιο πειστική επαγγελματίας παραγγέλνει γυαλιά με σκέτο τζάμι αν και δεν τα χρειάζεται. Της δίνουν το κατάλληλο ύφος.
Μια μητέρα αναζητά κάποιον να διαβάζει στον ανάπηρο έφηβο γιο της Έρικ, η μαρξίστρια Ουγγαρέζα κόμισσα και Στρατηγίνα Ντυμενίλ, ένας Διευθυντής μιας μεγάλης επιχείρησης που επιθυμεί να εκλεπτύνει τους τρόπους τους και να ενημερώνεται για το τι διαβάζεται, ο Μισέλ Ντωτράν, η πολυάσχολη μητέρα της μικρής Κλορίντ και τέλος, ένας συνταξιούχος δικαστής που πιστεύει ότι τα βιβλία είναι ο τελευταίος δεσμός των ανθρώπων με τον κόσμο όταν δεν μπορούν να παρίστανται ολοκληρωτικά σε αυτόν. Αυτοί είναι οι ακροατές της φωνής και των κειμένων της που της δημιουργούν νέες εμπειρίες.
Το ιδιότυπο επάγγελμά της την εμπλέκει σε καταστάσεις που δείχνουν να ενδιαφέρουν την αστυνομία της μικρής πόλης. Υπάρχουν υπόνοιες ότι διαταράσσει την δημόσια τάξη. Υπερβολές και παρεξηγήσεις, δυσπιστία και απορία για τις διαθέσεις της.
Ο καθηγητής Σορά τελικά δεν συμφωνεί με την δραστηριότητά της. Έχει την δική του άποψη για την ανάγνωση: είναι εγκληματική πράξη λέει «να διαβάζεις φωναχτά αυτό που είναι πλασμένο για τη σιωπή… προτιμάει… να βλέπει τα βιβλία στα ράφια της βιβλιοθήκης του παρά ελεύθερα. Πέρασε τόσον καιρό προσπαθώντας να τα εξημερώσει!» Μπορεί και να ζηλεύει. Μπορεί και τα βιβλία στις μέρες μας να είναι πράγματι γραμμένα σιωπηλά, προορισμένα να διαβάζονται με τους ήχους του κεφαλιού.
Η Αναγνώστρια εξασκείται, αναζητά τα κατάλληλα κείμενα για τους ακροατές της και καταλήγει ότι εντέλει, δεν είναι εκείνη που επιλέγει τα κείμενα, αντίστροφα είναι τα κείμενα που την επιλέγουν. Στις δόξες της η γαλλική λογοτεχνία. Συγγραφείς και τίτλοι γνωστοί και άγνωστοι, διάφορα ενταγμένα παραθέματα διανθίζουν την αφήγηση και μαζί εξελίσσουν τις προσωπικότητες του μυθιστορήματος και την πλοκή.
Ο τελευταίος ακροατής της, ο δικαστικός με την επιλογή του μαρκησίου Σαντ και μια πρόταση ομαδικής ανάγνωσης με τον αστυνόμο που την πιέζει, ωθεί την Αναγνώστρια σε αποχώρηση και σε ένα αβέβαιο μέλλον για την ίδια και το επάγγελμά της.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 30

2008-05-11T08:14:00.003+03:00

Stephen King, Περί συγγραφής: το χρονικό μιας τέχνης, μετάφραση Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδόσεις Bell, Αθήνα 2006, 299 σ.

Παρόλο που μπαίνω στον πειρασμό να πω και για αυτό το εξώφυλλο με το πορτρέτο του μισοκρυμμένου, μισοστραμμένου συγγραφέα, σε πόζα που παραπέμπει σε αναλογισμούς, συγκρατούμαι και δεν θα το κάνω. Το αφήνω σε εσάς…, με ένα μικρό σχόλιο. Η επιλογή της όποιας αισθητικής στην παρουσίαση είναι όχι μόνο παλιά και μόνιμη ιστορία, είναι πρόκληση για αυτόν που την πλάθει και για αυτόν που την παραλαμβάνει, είναι κυρίως δεμένη με το περιεχόμενο του βιβλίου και την άποψη του εκδότη για το ειδικό αντικείμενο που διαχειρίζεται.
«Τα βιβλία είναι μια κατ’ εξοχήν φορητή μαγεία», «η ζωή δεν υπάρχει για να στηρίζει την τέχνη. Το αντίθετο ισχύει.», «… σκέψη που ξεκινάει στο μυαλό του γράφοντος και στη συνέχεια πηδάει στο μυαλό του αναγνώστη.», γράφει μεταξύ άλλων ο King.
To βιβλίο χωρίζεται σε διακριτά μέρη που διαφέρουν μεταξύ τους στo ύφος, το πνεύμα, τα σημεία, σχεδόν παντού. Το μυστήριο της διαφοράς αυτής λύνεται προς το τέλος. Το «Βιογραφικό Σημείωμα» που προτάσσεται, κυλάει με ενδιαφέρον. Σε αυτό ο συγγραφέας αυτοβιογραφούμενος, αναφέρεται σε κομμάτια της παιδικής και ενήλικης ζωής του που κρίνει ότι συνδέονται είτε καταλυτικά είτε έμμεσα με την διαμόρφωσή του. Και πιστεύει ότι οι συγγραφείς διαμορφώνονται και δεν φτιάχνονται, ότι η τέχνη τα αφήγησης είναι δυνατόν «να ενισχυθεί και να ακονιστεί» (σ. 20). Κόμικς, διαβάσματα, κινηματογράφος, τηλεόραση, εκδότης σχολικής εφημερίδας, τα φοιτητικά χρόνια, δημοσιογράφος… Της σχολής και ο King ότι οι «οι καλές ιδέες… πέφτουν στα καλά καθούμενα πάνω σου από τον ουρανό· δυο προηγουμένως ασύνδετες ιδέες ενώνονται και φτιάχνουν κάτι καινούριο κάτω από τον ήλιο… (σ. 40). Περνά και σε θέματα πιο δύσκολα, στην εξάρτηση από ουσίες: αλκοόλ, μπύρες και ναρκωτικά. Φόβος μήπως τελικά οι ιδέες έρχονται από εκείνες τις σκοτεινές περιοχές του εαυτού. Απεξάρτηση. Προσωπικές καταθέσεις. Ο τρόπος του αμερικανικά ωμός και γυμνός, ταχύς και τραχύς. Στο «Περί Συγγραφής» είναι φορές απόλυτος, καθοδηγητικός και διατυπώνει κάθετα την προσωπική του άποψη. Αν το εύρημα της «Εργαλειοθήκης» με τα τρία επίπεδα, σύντομου ενδιάμεσου μέρους, που περιέχει την γραμματική, το λεξιλόγιο, την μορφή οργάνωσης του κειμένου, τον ρυθμό κυλάει παρόλη την πεζότητά του, στην συνέχεια γίνονται όλα όλο και πιο διδακτικά, με παραδείγματα και κάπου χάνουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη και του επίδοξου συγγραφέα. Βγαίνει στην επιφάνεια ο δάσκαλος της αγγλικής, των σεμιναρίων, των διαλέξεων. Ευτυχώς, διάσπαρτα περνάνε φράσεις πιο ουσιαστικές από οδηγίες για την μη χρήση επιρρημάτων ή της παθητικής φωνής. Όπως το ότι το διαρκές διάβασμα ανατροφοδοτεί, ευχαρίστηση θα πρέπει να συνοδεύει το γράψιμο, το κέρδος δεν παίζει για κίνητρο… Αν δεν μπορέσετε να το διαβάσετε απρόσκοπτα, ακολουθείστε μια από τις συμβουλές του Πενάκ, και φτάστε κατευθείαν στην τελευταία σελίδα (σ. 280), εκεί έχει μια μερίδα από το ίδιο ζουμί του Λιόσα που ισχύει όχι μόνο για το γράψιμο και το διάβασμα αλλά για όλες τις δημιουργίες, ακόμα και τις λεγόμενες ταπεινές και επαναλαμβανόμενες.
Στο «Περί ζωής: Υστερόγραφο» ξαναγυρνάμε στο αυτοβιογραφικό μοτίβο καθώς πρόκειται για το βιβλίο που έβγαλε τον King από το ατύχημά του, τον πόνο, τα χειρουργεία και τον έφερε πίσω στο γράψιμο. Το χρονικό της συγγραφής του Περί συγγραφής λέει ότι το άρχισε τον Νοέμβριο ή Δεκέμβριο του 1997, το άφησε μισό τον Φεβρουάριο ή Μάρτιο του 1998 και το ξανάβαλε μπρος τον Ιούλιο του 1999. Αυτό μάλλον εξηγεί και την διαφορετικότητα μεταξύ των μερών του.
Βιβλία για την γραφή και τις διάφορες τεχνικές της κυκλοφορούν ένα πλήθος, γενικά, ειδικά και ειδικότερα –για παράδειγμα πώς γράφεται μια πανεπιστημιακή εργασία ή μια διατριβή– ποιητικά, αυτοβιογραφικά, θεωρητικά και πρακτικά, κ.λπ. Για να βάλω μια ελληνική δειγματοληπτική πινελιά στην εικόνα της υπόθεσης συγγραφή, κλείνω, με αναφορά στα βιβλία της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, Η γραφή και η βάσανος: ζητήματα λογοτεχνικής αναπαράστασης, Πατάκης, Αθήνα 2000, 365 σ., όπου παρουσιάζεται η διαδραστικότητα μεταξύ της ιστορίας, των συγκυριών και γεγονότων της και η λογοτεχνική απόδοσή τους· της Πόλυς Μηλιώρη, Δημιουργική γραφή για μελλοντικούς ομότεχνους, Ψυχογιός, Αθήνα 2006, 452 σ., που έχει προσανατολισμό με χαρακτήρα τεχνικό μιας και περιλαμβάνει 80 ασκήσεις και οδηγίες· της Μαρίνας Ζουμπουλάκη, Πώς να γράψεις, εκδόσεις Introbooks, μα και άλλα.

Το γράψιμο δεν εξαντλείται, οι ιδέες πηγάδι χωρίς πάτο, οι άνθρωποι που τις παλεύουν δημιουργικά στρατιές…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 29

2008-05-04T07:02:00.003+03:00

Πατρίτσια Χάισμιθ, Πώς να γράψετε ένα μυθιστόρημα αγωνίας [και δράσης], μετάφραση Αγγελική Βασιλάκου, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2007, 220 σ.
Ξένη λογοτεχνία-δοκίμιο

Κοντοστέκομαι στο εξώφυλλο πριν μπω στο πώς που προτίθεται να μου αποκαλύψει το κείμενο. Ήδη εδώ απέξω η Πατρίτσια δείχνεται. Μια φωτογραφία που κρατάει δύο Πατρίτσιες. Η μια, πάνω, πάνω από τον τίτλο, είναι ένα πορτρέτο της σε νεαρή ηλικία Στητή και αλύγιστη, κλειστή και αγέλαστη, σκυθρωπή, τα χέρια αγκαλιάζουν τον κορμό ερμητικά. Η κάτω Πατρίτσια σε πιο προχωρημένη ηλικία, μισοξαπλωμένη σχεδόν με άνεση στον μαύρο καναπέ, αχνοχαμογελά, μας κοιτά όχι ακριβώς κατάματα, τα χέρια ανοιχτά, την γάτα της στα γόνατα. Μιλά με το σώμα της για την διαδρομή της από τα μέσα προς εμάς μέσω των γραπτών αγωνίας.
Η Π. Χάισμιθ, μητέρα του ταλαντούχου κυρίου Ρίπλεϋ, γεννήθηκε στο Τέξας το 1921, σπούδασε λογοτεχνία, εργάστηκε σαν κειμενογράφος του Σούπερμαν, και μετακόμισε στην γηραιά ήπειρο. Βιβλίο πρωτοδημοσιευμένο στην Μεγάλη Βρετανία το 1983, δώδεκα χρόνια πριν το θάνατό της, όταν ήταν αναγνωρισμένη για την δημιουργική συγγραφική της δουλειά που είχε πάρει διάφορες μορφές: μυθιστορήματα μεταπλασμένα σε θεατρικά και κινηματογραφικές ταινίες, κριτικές και δοκίμια.
Το Πώς να γράψετε ένα μυθιστόρημα αγωνίας [και δράσης] είναι ένας συγκερασμός δοκιμίου και αυτοβιογραφίας. Δοκίμιο καθώς περιλαμβάνει κριτικές θεωρήσεις για την λογοτεχνία και αναλύει συστατικά της. Αυτοβιογραφία καθώς όλα περνάνε από προσωπικές διόδους, με απτά παραδείγματα από την δουλειά της και όχι από την στεγνή θεωρία.
Και για μια άλλη φορά, σε ένα ακόμα βιβλίο αυτού του τεχνικού είδους ο συγγραφέας δηλώνει ότι δεν υπάρχει Η συνταγή, ΕΝΑ μυστικό, ΜΙΑ φόρμουλα ή κάτι παρόμοιο τέλος πάντων. Καταγράφει με ειλικρίνεια ατομικές σκέψεις τις οποίες έκανε, κόλλησε εκεί ή μετακίνησε με το πέρασμα του χρόνου και την συσσώρευση εμπειρίας, καταχωρεί τα βήματα που ακολουθεί στην διαδικασία. Η μαγεία όπου υπάρχει, απλά υπάρχει και είναι στην ουσία της η ιδιαιτερότητα. Το βιβλίο είναι ο συγγραφέας με την διαφορετικότητά του, ο άνθρωπος δημιουργός που στέκεται με άποψη απέναντι στην ζωή, την καθημερινότητά της μα και το βάθος των δυσκολιών της, εκφράζει τα σώψυχά του ανοιχτά, με φόβο και συνάμα λυτρωτικά για τον ίδιο και τους εν δυνάμει αναγνώστες του που θα εντοπίσουν σπαράγματα εαυτού που ήξεραν ή δεν ήξεραν ότι ήταν κάπου εκεί.
Τα κεφάλαια είναι ένδεκα. «Το σαράκι της ιδέας» ξεκινά με μια βασική αρχή. Ένα βιβλίο θα πρέπει πρώτα από όλα να δώσει χαρά σε αυτόν που το γράφει, και έπειτα να παρασύρει τους εκδότες και τους αναγνώστες. Και η άλλη γενική αρχή της Χάισμιθ: από πού έρχονται και αν στερεύουν οι ιδέες πολύ με ανακούφισε. Οι ιδέες, λέει, έρχονται από παντού, από ολούθε ένα γύρω και δεν έχουν τέλος όσο η κίνηση και η ζωή υπάρχει. Το κόλπο είναι να τις αναγνωρίζει κανείς όταν εμφανίζονται. «Ουσιαστικά είναι αδύνατον να ξεμείνει κανείς από ιδέες, από τη στιγμή που αυτές βρίσκονται παντού» (σ. 21). «Κυρίως για τη χρήση εμπειριών» μιλάει για την ορμή, τα θετικά συναισθήματα και την αισιοδοξία, την χρήση προσωπικών βιωμάτων, ακόμα και των πιο μικρών και ασήμαντων και την επινοητικότητα ώστε να δουλευτούν. «Το διήγημα αγωνίας» είναι κεφάλαιο ορισμών και αποχρώσεων. «Η ανάπτυξη», «Η πλοκή», «Η πρώτη γραφή», «Οι δυσκολίες», «Η δεύτερη γραφή», «Οι αναθεωρήσεις», διαδικασίες που περιγράφονται, ντύνονται με παραδείγματα και σκέψεις πάνω στα προβλήματα της πορείας που λύνονται με εσωτερικές διεργασίες στο ξύπνιο και στον ύπνο. Για τους εγκληματικούς χαρακτήρες και το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν με όσα τους κατατρέχουν ή αψηφάνε και την εκτός νόμου ελευθερία που κουβαλάνε. Τις ανθρώπινες αδυναμίες. Τις απίστευτες καταστάσεις και συμπτώσεις, τον ρυθμό, τις οπτικές, την τεχνική και το ταλέντο. Πάντα γραμμένα απλά, σε φιλικό τόνο. «Η παραδειγματική ιστορία ενός βιβλίου – Το γυάλινο κελί» είναι ακριβώς αυτό που δηλώνει, ένα υπόδειγμα που περιέχει και πολλές εμπειρίες από τη σχέση με τους εκδότες, φορές στηρικτική φορές εμποδιστική. Τέλος στις «Σημειώσεις για το σασπένς γενικότερα» υπερασπίζεται το είδος των μυθιστορημάτων αγωνίας. Ναι, είναι σοβαρά έργα μυθοπλασίας, έχουν ολοκληρωμένους χαρακτήρες, δράση και ανοίγουν τους ορίζοντες των αναγνωστών. Μιλάει και λιγουλάκι για την «μοναχική φύση της γραφής», αλλά και τα πεζά οικονομικά του συγγραφέα.
Ξαφνιάστηκα ευχάριστα διαβάζοντάς το γιατί βρήκα σχόλια που δεν περίμενα ότι θα ήταν σπαρμένα: ότι η τέχνη δεν έχει σχέση με συμβάσεις και την ηθική αν και ενέχει στοιχεία αξιολογικά, και δεν είναι δουλειά της το κήρυγμα, ότι ο καλλιτέχνης είναι αταξικός…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 28

2008-04-27T12:03:00.003+03:00

ΚΑΛΟ ΠΑΣΧΑ!

Ντομινίκ Ντέμερ, Η μυστηριώδης βιβλιοθηκάριος, μετάφραση Πόπη Καλούδη-Escayola, εικονογράφηση Κωνσταντίνα Καπανίδου, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2005, 71 σ.
Σύγχρονη λογοτεχνία για παιδιά και για νέους-συλλογή Χελιδόνια για παιδιά από 8 ετών

Η Σαρλότ είναι η πολυπρόσωπη αλλιώτικη και όχι μόνο χάρη στο τεράστιο μαύρο καπέλο, ηρωίδα της συγγραφέως Ντομινίκ Ντέμερ. Την μια είναι η καινούρια δασκάλα που διδάσκει τα παιδιά πώς να μετράνε τους τοίχους με μέτρο μακαρόνια, παίζει ποδόσφαιρο και λέει ιστορίες. Την άλλη είναι η μυστηριώδης βιβλιοθηκάριος. Για αυτήν θα πούμε σήμερα.
Η Σαρλότ προσλαμβάνεται από τον δήμαρχο κύριο Τσαντισμένο που τα αγαπημένα του πράγματα είναι να δίνει διαταγές, να βλέπει ποδόσφαιρο στην τηλεόραση, να τσακίζει σάντουιτς με τουλάχιστον 64 φέτες ζαμπόν με μουστάρδα και δεν έχει ανοίξει βιβλίο για βιβλίο ποτέ. Η Σαρλότ καθαρίζει τον χώρο και απογράφει 163 ολόκληρα βιβλία, 202 ποντικοφαγωμένα, 7 μαύρες μεγάλες και 2 μικρές αράχνες και 5 ποντίκια (ζώα που υιοθετεί και φροντίζει). Πετάει τα βαρετά βιβλία και «φαντάζεται… βιβλία που σε κάνουν να γελάς, να κλαις, να τρέμεις, να χορεύεις, να ταξιδεύεις. Βιβλία που σου γαργαλάνε το μυαλό, που σου χαϊδεύουν την καρδιά, που σου ηλεκτρίζουν το πνεύμα.»
Ο Λεό παρακολουθεί με περιέργεια τα καμώματα της Σαρλότ και γράφει για αυτά στην Μαρία. Όταν την βρίσκει τάβλα, την σώζει καταλαβαίνοντας ότι οι ιστορίες των βιβλίων την ρουφάνε στην δράση τους και ότι για να βγει πρέπει κάποιος να συνεχίσει με δυνατή φωνή την ανάγνωση της ιστορίας.
Η Σαρλότ στήνεται στην αυλή του σχολείου και διαβάζει προκλητικά αφοσιωμένη προκαλώντας την περιέργειά των παιδιών. Δίπλα της ένα καροτσάκι γεμάτο βιβλία, η κινητή βιβλιοθήκη της. Ο άτακτος Μαρτέν ζητά βιβλία που μιλάνε για βρομιές και την επόμενη μέρα του δίνει ένα βιβλίο για γουρουνάκια που ολημερίς στην λάσπη κυλιούνται καθώς και άλλα με τίτλους που κλείνουν μυστήριο και δράση. Η Σαρλότ μεταφέρει την Βιβλιοθήκη στην ευρύχωρη σοφίτα του Δημαρχείου και τακτοποιεί τα βιβλία ανάλογα με το χρώμα τους. Η σοφίτα μετατρέπεται σε χώρο αναψυχής και ανάγνωσης. Τα παιδιά βοηθάνε και η Σαρλότ έχει χρόνο να χάνεται στα βιβλία με ειδική προτίμηση στην Πεντάμορφη και το Τέρας, μιας και ήταν ερωτευμένη μαζί του. Οι γονείς, ο δήμαρχος, οι άνθρωποι φρίττουν και αμφισβητούν την ιδιότητά της ως πραγματικής βιβλιοθηκαρίου…

Μα τι είναι ένας πραγματικός βιβλιοθηκάριος;
Τι είναι αυτά που κάνει ένας αληθινός βιβλιοθηκάριος;
Η πιο παλιά λέξη για βιβλιοθηκάριος ήταν και εκείνη σύνθετη και μιλούσε από μόνη της περισσότερο για την δουλειά του: «βιβλιοφύλακας», φυλούσε, προστάτευε τα βιβλία από κάθε λογής κινδύνους και κυρίως τους ανθρώπους αναγνώστες. Ήταν πιστός στα βιβλία σαν αντικείμενα και δεν ήταν για να τα μοιράζεται.
Μετά η αυστηρή λέξη «βιβλιοφύλακας» εγκαταλείφθηκε, χάθηκε από τα περισσότερα λεξικά, δεν την θυμόμαστε πια παρά σε σπάνιες ιστορικές περιπτώσεις. Αντικαταστάθηκε από την λέξη «βιβλιοθηκάριος», εκείνον που τοποθετεί τα βιβλία στη θήκη τους, δηλαδή στην θέση τους. Εκείνον τον άνθρωπο που δεν φυλάει απλά τα βιβλία αλλά τα φροντίζει, τα βάζει στο σωστό μέρος. Σήμερα, χρησιμοποιούμε τον όρο «βιβλιοθηκάριος» μα παράλληλα έχουμε και έναν άλλο όρο: «βιβλιοθηκονόμος». Και πάλι σύνθετη λέξη: βιβλιοθήκη + οικονόμος και με αυτήν αναφερόμαστε στον ειδικευμένο στην οργάνωση, λειτουργία και διοίκηση των βιβλιοθηκών. Συνδέεται με την πρακτική επιστήμη της Βιβλιοθηκονομίας που πολλά έχει δανειστεί και μάθει από άλλες.
Όπως πολλά μαθαίνουμε από την Σαρλότ από εκείνα που έχουμε ξεχάσει ή που ξεκίνησαν αλλιώς και αλλού κατέληξαν. Σε ξερούς, καταπιεστικούς και δυσάρεστους κανόνες και περιορισμούς (που σχεδόν ανασύρουν τη λέξη «βιβλιοφύλακας» από τα παλιά) που κάνουν την ανάγνωση και την μελέτη δύσκολη, ζήτημα προσπάθειας και ελιγμών. Η Σαρλότ μας ξαναθυμίζει την πολλαπλή ευχαρίστηση, καταργεί τα μη και τα πρέπει, συνδέει την ανάγνωση με την χαρά και την απόλαυση.

Στο μοντέλο της Μαίρη Πόπινς, της ανορθόδοξης γκουβερνάντας που ανοίγει την ομπρέλα της και εξαφανίζεται στον βόρειο άνεμο, έτσι και η Σαρλότ όταν ολοκληρώσει το έργο της, φεύγει γιατί την περιμένει ένα καινούριο επάγγελμα που θα ασκήσει με τον δικό της ελεύθερο τρόπο, κάθε φορά μαθαίνοντας και η ίδια: «Κατάλαβα πια πως οι ήρωες των βιβλίων ζουν σ’ ένα διαφορετικό κόσμο. Μπορούμε να ταξιδεύουμε σ’ ένα βιβλίο, όμως πρέπει πάντα να ξαναγυρίζουμε.»

Μικρό Υστερόγραφο
Στην τελευταία σελίδα της Lifo (αρ.109, 23.04.08) της εβδομάδας διαβάζω για τον θάνατο του Νίκου Παντελάκη που εργάστηκε 77 χρόνια στο Βιβλιοπωλείο της Εστίας και έγραψε για την ζωή του (βλ. Βιβλία για Βιβλία 7). Τον θυμάμαι, τον θυμήθηκα και πάλι και νομίζω πως δεν θα τον ξεχάσω…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 27

2008-04-20T14:12:00.004+03:00

Μάριο Βάργκας Λιόσα, Επιστολές σ’ ένα νέο συγγραφέα, μετάφραση από τα ισπανικά Μαργαρίτα Μπονάτσου, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2001, σ.196.

Ο Rilke έγραψε για την ποιητική δημιουργία και την πνευματική, ψυχική, καθημερινή κατάσταση του ποιητή και έστειλε την ποιητική ηθική του θεώρηση με την μορφή δέκα επιστολών σε ένα υπαρκτό πρόσωπο, τον Kappus, ο οποίος τις εξέδωσε μονόπλευρα (δεν περιέλαβε τα δικά του γράμματα, την μια φωνή αυτού του διαλόγου, βάζοντας έτσι τον αναγνώστη να εικάσει τα λόγια που γέννησαν την απάντηση. Ίσως γιατί δεν είχε φυλάξει τις δικές του επιστολές, ίσως από σεμνότητα). Πρόκειται για μια ιδιωτική ανταλλαγή που σε ένα σημείο δημοσιοποιήθηκε. Ο Λιόσα, εξαρχής στον χώρο της δημόσιας σφαίρας, έπλασε, σε αντιστοιχία, έναν φανταστικό νεότερο συνομιλητή για να στήσει την καθοδηγητική αλληλογραφία των δώδεκα επιστολών που αναφέρεται αποκλειστικά στην συγγραφή μυθιστορημάτων. Στην πραγματικότητα, εδώ, ο Λιόσα βρίσκεται σε συνομιλία όχι μόνο με έναν αποδέκτη, τον αόρατο υποτυπώδη παραλήπτη (τον οποίο προσφωνεί «αγαπητέ μου φίλε» και λίγο ακούμε τα ζητούμενά του) αλλά με τον Rilke, με όλες τους τις αναγνώσεις του και τους συγγραφείς τους –αγαπημένους και μη– και κατ’ επέκταση με τις σκέψεις και σχηματισμένες απόψεις του πάνω σε αυτές, τον εαυτό του, τους αναγνώστες του βιβλίου, εμάς, που μας δείχνεται με όρους ρεαλιστικούς.
Ο έντυπος δίαυλος επικοινωνίας έχει το στοιχείο του άχρονου. Μπορεί να είναι άμεσος, και σύγχρονος είναι δυνατόν, όμως, να γεννηθούν ζωντανές σκέψεις από γραπτά παλαιότερα και να συνεχίζεται μια διαδρομή σε συνέχειες και ασυνέχειες ατέρμονα. Ο Λιόσα στην πρώτη και πιο θεωρητική επιστολή, όπως και ο Rilke προηγούμενα, ως κίνητρο της συγγραφής δεν προσδιορίζει έναν εξωτερικό παράγοντα, όπως την κοινωνική, πολιτική ή οικονομική επιτυχία αλλά θεωρεί ότι είναι μια κλίση άπιαστη που βρίσκεται σε συμφωνία με τον εαυτό. Αποτελεί επιτακτική ανάγκη, θρησκεία, μοναδικό τρόπο πορείας. Το γράψιμο τρέφεται από τον γραφέα. Αναφέρεται σε διάφορες προσεγγίσεις της έμπνευσης (επιλογή σύμφωνα με τον Σαρτρ). Πιστεύει ότι η συγγραφή εκκινεί από μια επαναστατικότητα, απόρριψη και κριτική στην ζωή όπως την βιώνουμε. Είναι η μυθοπλασία που έρχεται αντιμέτωπη με την πραγματικότητα, απαντά και ανακουφίζει, «επινοήθηκε ως άμυνα κατά της δυστυχίας» (σ. 27). Εξού γιατί θεωρήθηκε από δυσάρεστη έως επικίνδυνη, εξού και ο ρόλος της λογοκρισίας.
Διαχωρίζει τον ποιητικό λόγο από τον μυθιστορηματικό. Η ποίηση είναι είδος «πυκνό, αποκαθαρμένο μέχρι να μείνει μόνο η ουσία, χωρίς φλυαρία» (σ. 108). Αντίθετα το μυθιστόρημα θα πρέπει να είναι κάπου τοποθετημένο στον χρόνο, στον χώρο και να έχει πληροφορίες επιλεγμένες που να συνδέουν τα επεισόδια και τα γεγονότα. Με τον τρόπο αυτό δικαιολογεί την αναγκαιότητα των τεχνικών που παραδίδει.
Τα σημεία στα οποία επικεντρώνεται είναι το αλληλένδετο μεταξύ θέματος και μορφής, η επιλογή της ιστορίας (που κατατρέχει το υποσυνείδητο του συγγραφέα και προκειμένου να απαλλαγεί το μεταμορφώνει), το ύφος, το πρόσωπο ή τα πρόσωπα της αφήγησης, ο χώρος, ο χρόνος, το επίπεδο της πραγματικότητας, οι μετακινήσεις που μπορούν να γίνουν στις οπτικές του χώρου, του χρόνου, της αφηγητικής φωνής, του ύφους και το ποιοτικό άλμα που επιτυγχάνεται μέσα από δεξιοτεχνικές -αντιληπτές ή αδιόρατες- μετατοπίσεις, η τεχνική της ρωσικής κούκλας (οι αρθρωτές Χίλιες και μια νύχτες για παράδειγμα), το κρυφό στοιχείο, οι σιωπές του συγγραφέα, οι επιλογές και η οικονομία του, αυτό που αποκαλεί «τα συγκοινωνούντα δοχεία», το φαινόμενο «ντόμινο» εκεί που τα γεγονότα αλληλλοεπιδρούν το ένα πάνω στο άλλο. Και στο τέλος, ως υστερόγραφο η συντομότερη από όλες τις επιστολές, αναφέρεται στην κριτική όπου σχεδόν συμμερίζεται την άποψη του Rilke για την αξία της. Η κριτική δεν καταφέρνει να ερμηνεύσει, να απογυμνώσει το «φαινόμενο της δημιουργίας» γιατί η δημιουργία δεν διδάσκεται. Οι προϋποθέσεις της μόνο, η ανάγνωση και γραφή, διδάσκονται.
Επιμένει και επανέρχεται στο οξύμωρο της αυθεντικότητας, της ειλικρινείας που θα πρέπει να αναδύεται από την κατασκευή της μυθοπλασίας. Οι μύθοι των ανθρώπινων κοινωνιών δεν είναι τίποτα άλλο παρά αποδόσεις πραγματικότητας που λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα, παράλληλα με το καλούμενο πραγματικό, συνυπάρχουν το φαντασιακό, αλληγορικό, ιδεατό…

Και να μην κλείσω χωρίς να ευχαριστήσω ξανά το λαγωνικό της στήλης και βέβαια για την υπόδειξη του τίτλου ως σχετικού (του τρίτου περί γραφής σε μορφή επιστολών) και για το πρόσφορο timing, την επιλογή του χρόνου, που επιτρέπει ένα ενδιαφέρον -νομίζω- πάντρεμα των παρουσιάσεων σε κοντινή απόσταση.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 26

2008-04-13T13:03:00.002+03:00

Rainer Maria Rilke, Γράμματα σ’ ένα νέο ποιητή, μετάφραση Μάριου Πλωρίτη, Ίκαρος, Αθήνα 1995, 109 σ.

Δέκα γράμματα του Rilke προς τον ποιητή του Βιβλίου των Ωρών, Franz Xaver Kappus, γραμμένα μεταξύ των ετών 1903-1908, που πρωτοκυκλοφόρησαν το 1929. Στα ελληνικά μεταφρασμένα από τον συγγραφέα και σκηνοθέτη Μάριο Πλωρίτη απευθείας από τα γερμανικά, έχουν εκδοθεί δεκατρείς φορές μέχρι τον Ιούλιο του 2005 από τον ιστορικό εκδοτικό οίκο Ίκαρο. Ο Μάριος Πλωρίτης, μαζί με τον Αλέκο Κατσιφά και τον Νίκο Καρύδη, ίδρυσαν την «εκδοτική εταιρία Ίκαρος» τον Δεκέμβριο 1843 που ξεχώρισε τόσο για τις εκδοτικές επιλογές Ελλήνων και ξένων ανθρώπων των Γραμμάτων και των Τεχνών όσο και για την ποιότητα, την εικαστική πρόταση και την τεχνική αρτιότητα των εκδόσεών του.
Συμβουλές τεχνικού ή πρακτικού τύπου δεν δίνει ο Rilke στο νεαρό ποιητή. Πώς αρχίζει ένα ποίημα, για την μορφή, το ύφος και τέτοια δεν έχει. Μια συνταγή επιτυχίας, ένα μοντέλο να πατήσει, τέτοιου είδους παραινέσεις δεν υπάρχουν. Δεν έχουν σημασία. Σημασία έχει μόνο ο ίδιος ο ποιητής με τις αναμνήσεις, τις εικόνες καθημερινότητας, τα αισθήματά του που καλείται να αποδώσει με «ταπεινή ειλικρίνεια». Οι επιστολές περιγράφουν την ποιητική ηθική του Rilke, που επικεντρώνεται στον άνθρωπο, την δύναμή του και τις αδυναμίες του που ιδωμένες αλλιώς, και πάλι με δύναμη ισούνται.
Ο νέος ποιητής θα πρέπει να απαντήσει στο ερώτημα αν πρέπει οπωσδήποτε επιτακτικά να γράφει, τι τον σπρώχνει προς τα εκεί και να οργανώσει την ζωή του σύμφωνα με την αναπόδραστη αυτή ανάγκη της έκφρασης. «Ένα έργο τέχνης είναι άξιο μόνο σαν ξεπηδάει από μιαν ανάγκη» (σ. 21). «Κι η τέχνη, ακόμα, δεν είναι παρά ένας τρόπος ζωής» (σ.108).
Διατρέχω τις επιστολές και χορταριάζω σκόρπια, μπρος πίσω. «… χωρίς ποτέ ν’ αποζητήσετε καμιάν αμοιβή απ’ έξω», η αμοιβή –κίνητρο ενέργειας και δράσης- δεν χωράει εδώ γιατί αμοιβή είναι ένας ολόκληρος ολοκληρωμένος εαυτός. Μάλλον η αρχή αυτή θα μπορούσε να ισχύσει και σε άλλες περιπτώσεις, ίσως για όλους…
Η ειρωνεία δεν μπορεί να σκεπάσει το έλλειμμα δημιουργικότητας σε καμιά περίσταση.
Ο Rilke υποδεικνύει εκείνα τα βιβλία που διδάσκουν τις αλήθειες που προσπαθεί να καλλιεργήσει και να περάσει μέσα από τον κόσμο τους.
Παρακαλεί να διαβάζει όσο μπορεί λιγότερες αισθητικές και κριτικές μελέτες. Είναι άψυχες, μεροληπτικές ή μονόπλευρες, βραχύβιες.
Ο καλλιτέχνης δεν πρέπει να βιάζεται, σαν να έχει μπροστά του την αιωνιότητα.
Τα μικρά και ασήμαντα, τα αδύναμα και ταπεινά περιμένουν να αγαπηθούν.
Θ πρέπει να ελευθερωθεί από τις προλήψεις, τις πλάνες, τις συμβατικότητες (τις ευκολότερες λύσεις), για να ιχνηλατήσει την ατομικότητά του.
Με τον περίγυρο των απλών ανθρώπων ο ποιητής να επικοινωνεί στο επίπεδο που βρίσκονται, να μην τους τυραννά και τους τρομάζει με τα δικά του ερωτήματα, και την μοναξιά του.
Τα δύσκολα και επίπονα μονοπάτια της Μοναξιάς και της Θλίψης, ο ποιητής να μην τα φοβάται. Αντίθετα, πρέπει να αποζητά και να στρέφει την ματιά του προς τα μέσα του, με την αυτοσυγκέντρωση του ερημίτη. Στην εσωτερική πορεία που δεν συναντά κανέναν και βαραίνει ασήκωτα. Τις θλίψεις, στιγμές ψυχικής έντασης, που έχουν ζωή αυτόνομη, που είναι βλαβερές μονάχα όταν τις φιμώνουμε και τις σέρνουμε σαν αρρώστιες.
Για την Μοίρα που βγαίνει από τον άνθρωπο τον ίδιο και δεν έρχεται κάπου απέξω. Για την υπόστασή μας που πρέπει να αποδεχθούμε «πλέρια». Για τους φόβους μας που δεν έχουμε το κουράγιο να αναμετρηθούμε, για τον συγκεκριμένο φόβο του καινούργιου και άγνωστου, για τις απέραντες δυνατότητές μας όταν είμαστε προετοιμασμένοι για όλα, για τους δικούς μας τρόμους μέσα στον κόσμο. Για την ανατρεπτική διατύπωση: «Ίσως κάθε τι τρομαχτικό να’ ναι, στο απώτατο βάθος του, έρημο κι αβοήθητο και να προσμένει από μας βοήθεια.» (σ. 92-96)
Και άλλα δύσκολα.
Μάζεψα πολλά, ουσιώδη, για σκέψη πάντως, ίσως και για εφαρμογή. Με ένα νέο τρόμο: την συναίσθηση ότι τα περισσότερα από αυτά μένουν ακόμα να κερδισθούν από ποιητές και μη…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 25

2008-04-06T09:13:00.005+03:00

Αντόν Τσέχοφ, Η τέχνη της γραφής. Συμβουλές σε ένα νέο συγγραφέα, ανθολόγηση Πιέρο Μπρουνέλλο, μετάφραση Βασίλης Ντινόπουλος, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2007, 220 σ.
σειρά: Ξένη Λογοτεχνία

Αν σε προηγούμενες παρουσιάσεις έχει θιγεί ελαφρά το ερώτημα γιατί διαβάζουμε, μάλλον προηγείται ένα άλλο ερώτημα: γιατί, πώς και με ποιο σκοπό γράφουμε. Για την τέχνη και την τεχνική του γράφειν. Η μπλογκοστήλη έχει ακουμπήσει το θέμα με τον Lu Chi, Η τέχνη του γραψίματος = Wen Fu, (Βιβλία για βιβλία 6). Αλλά αν ο Lu Chi έγραψε για να ξεκλειδώσει τα μυστικά της γραφής και διατύπωσε τις σκέψεις του λυρικά, σε στίχους, ο Άντον Τσέχοφ (1860-1904) δεν κάθισε να γράψει ένα βιβλίο για την γραφή επιτούτου. Τι τον απασχολεί, πώς συλλαμβάνει ένα θέμα και στην συνέχεια το επεξεργάζεται, για τις διαδρομές του στον κόσμο του γραπτού λόγου. Όχι, καθόλου. Μέσα από την επιστολογραφία του επιλέχθηκαν από τον Πιέρο Μπρουνέλλο εκείνα τα κομμάτια που αναφέρονται με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο στο γράψιμο, ταξινομήθηκαν ανάλογα με το συμβουλευτικό τους περιεχόμενο -δεν ακολουθείται χρονολογική τάξη των επιστολών αλλά παρουσιάζονται ομαδοποιημένα θεματικά- και με μια σύντομη εισαγωγή του ίδιου, έφτιαξαν ένα νέο –μετά θάνατον– τίτλο για τον Ρώσο διηγηματογράφο και θεατρικό συγγραφέα Αντόν Τσέχοφ.
Τα περισσότερα αποσπάσματα είναι σύντομα και πάντως δεν ξεπερνούν τις δύο σελίδες. Αποκομμένα από την υπόλοιπη επιστολή και την σχέση με τους δέκτες, λειτουργούν ως παραθέματα και όχι ως ολοκληρωμένες απόψεις. Μεταξύ των παραληπτών τους ο μεγαλύτερος αδελφός του, δημοσιογράφος και συγγραφέας Αλέξανδρος, ο Μ. Γκόρκι και άλλοι νέοι και νέες συγγραφείς με τους οποίους αλληλογραφεί και των οποίων τα κείμενα διαβάζει. Είναι δομημένο σε δυο μέρη, στα Γενικά και τα Ειδικά Ζητήματα με κεφάλαια που πραγματεύονται γιατί γράφουμε, για ποιον, τι να γράφουμε και πώς, πότε και με ποιον ρυθμό, στα Γενικά. Το δεύτερο μέρος αναφέρεται στην αξία της φιλαλήθειας, την τεχνική των περιγραφών, των προσώπων, των συναισθημάτων, των προς αποφυγή πραγμάτων, στην λογοτεχνική κοινότητα, και διάφορες μικρές συμβουλές για την χρήση ονομάτων, λέξεων, τίτλων, προσδιορισμών, αφιερώσεων.
«Δε μας κλείνουν τις πόρτες επειδή γράφουμε. Αντίθετα, γράφουμε επειδή μας κλείνουν τις πόρτες και δεν έχουμε τι άλλο να κάνουμε», έγραφε στον Μαξίμ Γκόρκι από την Γιάλτα στις αρχές του 1899. Υποστήριζε ότι ο λογοτέχνης δεν καλείται να δίνει απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, δουλειά του είναι η απεικόνιση καταστάσεων με την ματιά του αμερόληπτου, ειλικρινή μάρτυρα. Να θέτει τα ζητήματα. Συστηματικά συνιστούσε λιτότητα και αμεσότητα του λόγου, αντικειμενικότητα, απλότητα, πειστικότητα, τόλμη και πρωτοτυπία, και όχι επανάληψη των στερεοτύπων, αλλά προσέθετε και την ποιότητα της ζεστασιάς. Αρνιόταν το τυχαίο και αναζητούσε την λογική. Θεωρούσε ότι η τέχνη δεν μπορεί να λέει ψέματα, μισούσε την βία σε όλες τις μορφές της. Οι λεπτομέρειες εξαντλούν την προσοχή, ακόμα και οι πιο ενδιαφέρουσες. Τα κεντρικά πρόσωπα σε ένα διήγημα θα πρέπει να είναι ζωντανά, να μην ξεπερνούν τα δύο (άνδρας-γυναίκα) και να δρουν σε ένα πλαίσιο.
«Εμείς θα δηλώνουμε καθαρά και ξάστερα ότι σ’ αυτό τον κόσμο τίποτα δεν είναι απλό», έγραφε, (σ. 153) προσδιορίζοντας τον κοινωνικό ρόλο του συγγραφέα. Αν και διατυπώνεται η βαθιά του απογοήτευση απέναντι στην επίσημη διανόηση της εποχής του, την χαρακτηρίζει υποκριτική, ψεύτικη, υστερική απαίδευτη, νωθρή (σ. 170), πίστευε στις «ξεχωριστές προσωπικότητες», εκείνες που δρουν στους κόλπους της κοινωνίας αθόρυβα, επίμονα και διακριτικά. Τα αποτελέσματα της δράσης αυτών των διάσπαρτων ανθρώπων δεν περνούν απαρατήρητα γιατί εντέλει τα πράγματα σπρώχνονται προς τα εμπρός. Και το εμπρός για τον Τσέχοφ ήταν ότι η επιστήμη προχωρά, «η κοινωνική αυτοσυνειδησία μεγαλώνει, τα ηθικά ζητήματα αρχίζουν να αποκτούν ενοχλητικό χαρακτήρα», και χωρίς τα «επίσημα πρόσωπα» και την μαζική διανόηση.
Στη βάση του πρόκειται για ένα βιβλίο κριτικής ανθολογίας, προϊόν ιταλικής επεξεργασίας που κυκλοφόρησε το 2002. Και από την ανθολογία με την σειρά μου ανθολόγησα –φιλτράρισα– όσα χτυπάνε ένα δικό μου νεύρο. Έχει μεταφραστεί και στην γαλλική γλώσσα την οποία ο Έλληνας μεταφραστής χρησιμοποίησε για να περάσει την εισαγωγή στα ελληνικά, ενώ σημειώνει ότι τα αποσπάσματα των επιστολών του Τσέχοφ μετάφρασε απευθείας από τα ρωσικά. Δύο εκδόσεις έχει κάνει το ελληνικό βιβλίο την χρονιά που μας πέρασε, τον Ιούνιο και τον Δεκέμβριο του 2007.

Καλημέρα σε όλους, σήμερα συννεφιασμένη Κυριακή

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 24

2008-03-30T10:17:00.002+03:00

Ευγένιος Τριβιζάς, Ο Ιγνάτιος και η γάτα, εικόνες Βαγγέλης Παυλίδης, Καλέντης, Αθήνα 2001
σειρά: Παραμύθια από τη χώρα των χαμένων χαρταετών 1

Στην μακρινή και φημισμένη Φουρφουρμβέργη υπήρχε η πιο πλούσια βιβλιοθήκη των πέντε ηπείρων. Τα είχε όλα από παντού και είχε πολύ αυστηρούς κανόνες λειτουργίας. Σιωπή κυριαρχούσε το πρωί που διάβαζαν οι σοφοί και το βράδυ ο Αρχιξεσκονιστής στα κίτρινα συντόνιζε τους δώδεκα Ξεσκονιστές που ξεσκόνιζαν από μπέρδεμα ξανά και ξανά το ίδιο ράφι. Στο 260ό ράφι ανάμεσα σε βιβλία ανέγγιχτα κατοικoύσε ένας νεαρός, έξυπνος και επαρμένος ποντικός, ο Ιγνάτιος. Αποφάσισε να μορφωθεί τρώγοντας βιβλία. Και μια μέρα έπεσε σε μια Ζωολογία. Μια ακίνητη γάτα τον θωρούσε μέσα από τα φύλλα. Αρχικά φοβισμένος, στη συνέχεια ξεθάρρεψε και εντέλει την ροκάνισε. «Έφαγα μια γάτα», σκέφτηκε απορημένος και το είπε στην γιαγιά του. Το νέο διαδόθηκε στην πόλη, το έγραψαν και οι εφημερίδες. Ανησυχία εξαπλώθηκε για το ανορθόδοξο του πράγματος και φόβος κυριάρχησε μα τίποτα δεν άλλαξε όσος καιρός και αν πέρασε, και η κατάσταση καταλάγιασε. Στο μεταξύ, ο Ιγνάτιος παντρεύτηκε την Εβίτα και ένα βράδυ, ένας ποντικός ζήτησε την βοήθεια του Ιγνάτιου να αντιμετωπίσει την γάτα Γρατζουλίνδη που είχε καταφάει την οικογένειά του. Ο Ιγνάτιος πρόθυμα δέχτηκε να τα βάλει με την γάτα, ξεχνώντας ολοσχερώς ότι η μόνη γάτα που είχε φάει ήταν ζωγραφισμένη σε χαρτί, και φυσικά η Γρατζουλίνδη να τον έκανε μια μπουκιά! Οι γιαγιάδες διηγούνται την ιστορία του Ιγνάτιου στα ποντικάκια και κανείς δεν έχει παρατηρήσει ότι στην Ζωολογία λείπουν σελίδες και ειδικότερα η εικονογράφηση που παρουσιάζει την «γαλή την οικοδίαιτο», τον σπιτόγατο.

Μια ιστορία σχεδόν καθημερινότητας. Μια κανονικότητα που διαταράσσεται και παίρνει προσωρινές διαστάσεις από μια παράδοξη είδηση που περικλείει στοιχεία αλήθειας και αναλήθειας την ίδια στιγμή. Οι εικόνες των πραγμάτων δεν είναι τα ίδια τα πράγματα. Ο Ιγνάτιος έφαγε την σελίδα της Ζωολογίας με μια ζωγραφισμένη γάτα αλλά όχι μια ζωντανή. Την ξόρκισε, δεν την εξόντωσε. Αναγνώρισε ότι αυτό που ροκάνισε είχε την μορφή της γάτας. Έως εκεί. Και στο σημείο αυτό, μέσα από περίεργες διαδρομές, γεννιέται το ερώτημα: Τι αξία έχουν τα διαβάσματα, σε τι αντιστοιχούν με την πραγματικότητα. Το επιχείρημα ότι όποιος διαβάζει δεν ζει μόνο την δική του ζωή αλλά ζει και όλα εκείνα που έχει διαβάσει, κατά πόσον ισχύει. Πώς τα έχει ζήσει; Είναι δυνατόν να ζούμε μέσα από αναγνώσεις ωσάν να αποτελούν πραγματικότητα. Οι αναγνώσεις -αναζητήσεις, σκέψεις, εμπειρίες σε όλα τα επίπεδα, ταξίδια άλλων ανθρώπων στον χώρο και τον χρόνο- αποτελούν στοιχεία της προσωπικότητάς μας. Μας διαμορφώνουν μαζί με άλλα κοινωνικά δεδομένα σε μοναδικές εκδοχές του ανθρώπου. Μάλλον φτιάχνουμε τον εαυτό μας τροφοδοτώντας τον. Άλλοι τρώνε μουσική, χορό και τραγούδι, άλλοι τρώνε τηλεόραση, άλλοι τρώνε απλά για να εξακολουθούν να κινούνται, άλλοι αντλούν από την πηγή της ανάγνωσης. Γιατί όσο και αν ορισμένα πράγματα είναι προκαθορισμένα, δεν ψάχνουμε να βρούμε τον εαυτό μας, σαν να πρόκειται για κάτι χαμένο, που βρίσκεται κάπου αλλά παραστράτησε ή μπέρδεψε τον προσανατολισμό του. Τον δημιουργούμε μέσα από επιλογές και τον ορίζουμε όσο καλύτερα μπορούμε.
Ουπς, παραβάρυνε για παρουσίαση παιδικού βιβλίου.
Ο Ιγνάτιος, πάντως, πολύ μπερδεύτηκε…

Μια ιστορία με την υπογραφή του Ευγένιου Τριβιζά φαρδιά πλατιά στην ονοματοδοσία, την πλοκή, τις λεπτομέρειες που διανθίζουν την ιστορία, τον τρόπο που αντιδρούν άνθρωποι και ζώα στις ειδήσεις και τα γεγονότα, τις μικρές παρεξηγήσεις που φέρνουν ανεξήγητες αντιδράσεις. Ο Τριβιζάς που γενναιόδωρα συνεργάζεται με πολλούς εκδοτικούς οίκους και δεν κλείνει σε αποκλειστικότητα τη συνεχή ροή του παραμυθογραψίματός του.
Τρομερή η εικονογράφηση του Ροδίτη πολιτικού σκιτσογράφου –και όχι μόνο- Βαγγέλη Παυλίδη. Πίνακες ζωγραφικής που δένουν με το χιουμοριστικό πνεύμα της ιστορίας του καβαλημένου Ιγνάτιου. Τα πρόσωπα και τα ζώα καρικατούρες στην αντίστοιχη τυπολογία τους. Η απεικόνιση των βιβλίων και της βιβλιοθήκης, τέλεια!!! Στα ράφια, τακτικά και πεταμένα ακατάστατα κάτω, με προοπτική από πάνω προς τα κάτω, δαγκωμένα και μισοφαγωμένα, ντύνουν σελίδες της ιστορίας.

ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

2008-03-29T15:42:00.001+02:00

Η Mafalda εισάγει ένα παιχνίδι. Από το blog της εξηγεί και προσκαλεί:

The Page 123 Meme

Ο αγαπητός ZlatkoGr με κάλεσε να παίξω σε ένα ακόμα ενδιαφέρον παιχνιδάκι των blogs. Αντιγράφω τους κανόνες:

πιάνουμε το βιβλίο που βρίσκεται πιο κοντά μας αυτή τη στιγμή
το ανοίγουμε στη σελίδα 123 (αν είναι μικρό, παίρνουμε το επόμενο κοντύτερο σε μας, που έχει τουλάχιστον 123 σελίδες)
βρίσκουμε την πέμπτη πρόταση
αντιγράφομε τις επόμενε τρεις, δηλαδή την έκτη, έβδομη και όγδοη και
βρίσκουμε άλλους πέντε ατυχείς να τους πασάρουμε το παιχνίδι.

Λοιπόν: Το κοντινότερο μεγάλο βιβλίο μου (για να έχει 123 σελίδες) είναι «Το μονοπάτι στη θάασσα» του Αντώνη Σουρούνη. Πάω 123 και γράφω:

Μου μετρούσε τα χέρια με τη μεζούρα, όπως η μάνα μου όταν μου έραβε σακάκι και όπως η γιαγιά μου όταν μου έπλεκε μπλούζες. «Παράτα το το παιδί, ρε συ», θύμωνε ο μπαμπάς μου «δε θα γίνει κλέφτης για να του μετράς τα χέρια, ούτε και ζητιάνος για να τα απλώνει. Γιατρός θα γίνει».

Και τώρα που βρίσκω πέντε ατυχείς να τους πασάρω το παιχνίδι: Λοιπόν… Θα καλέσω την elli που μου έχει λείψει, τον dimza, τον anenbax, την japanorange και την artemis.

Αυτά έγραφε η mafalda στις αρχές Μαρτίου και περίμενε παιχνίδι.
Και μένα μου έχεις λείψει αλλά τίποτα από όσα είδες δεν είδα και είμαι στην απέξω. Έτσι δεν έγραψα τίποτα. Είμαι ακόμα εδώ, όμως.

Είπα να ξεπετάξω το παιχνίδι αλλά αποδείχθηκε πιο περίπλοκο.
Το κοντινότερο βιβλίο μου έχει στα σίγουρα πάνω από 123 σελίδες και το αρπάζω. Αντόν Τσέχοφ, Η τέχνη της γραφής (για τη σειρά των παρουσιάσεων). Ανοίγω στη σελίδα 123. Ατυχία. Είναι αρχή ενότητας και έχει μόνο δυο λέξεις (σημαδιακές;) «Τα πρόσωπα».
Η στοίβα μου είναι μεγάλη να τσιμπήσω κάτι άλλο:
Tom Standage, Η ιστορία του κόσμου σε 6 ποτήρια, 4η χιλιάδα, Πέφτω πάνω στο ρούμι, μετράω και:
Από το ρούμι στην επανάσταση
Εκτός από την εγχώρια ζήτηση, οι ποτοποιοί της Νέας Αγγλίας βρήκαν έτοιμη αγορά μεταξύ των δουλεμπόρων· γι’ αυτούς το ρούμι αποτελούσε το κύριο συναλλαγματικό μέσο, με το οποίο αγόραζαν σκλάβους από τη δυτική ακτή της Αφρικής. Τα αποστακτήρια του Νιούπορτ παρασκεύαζαν ένα ιδιαίτερα δυνατό ρούμι. στοχεύοντας σ’ αυτήν ακριβώς της αγορά: με υψηλότερη περιεκτικότητα σε αλκόλ, αποτελούσε κυριολεκτικά συμπυκνωμένη πηγή πλούτου.

Και τώρα η πάσα, έτσι στην τύχη, ή μάλλον καθόλου στην τύχη, όσους παρακολουθώ: informationavenger, roadartist, mamaloukas, alexandros από την Παραμεθόριο, ggk.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 23

2008-03-23T09:44:00.003+02:00

Simon Winchester, Ο καθηγητής και ο τρελός: μια ιστορία φόνου και παραφροσύνης που παρακολουθεί τη δημιουργία του Αγγλικού Λεξικού της Οξφόρδης, μετάφραση από τα αγγλικά Μόνικα Σίλια, Νέα Σύνορα-Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 2000, 329 σ.

Ο λόγος και πάλι για ένα βιβλίο πληροφοριακό, για ένα λεξικό. Για το ονομαστό Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης, που ακόμα και σήμερα θεωρείται το αρτιότερο λεξικό της αγγλικής γλώσσας (εννοείται ότι συνεχώς εμπλουτίζεται, ότι διατίθεται σε CD-ROM και είναι on line). Ένα γιγαντιαίο επίτευγμα που χρειάστηκαν 70 χρόνια για να πάρει τελική σάρκα και οστά στην εποχή της χάρτινης καρτέλας, του δελτίου που τοποθετείται κατά απόλυτη αλφαβητική σειρά χειρονακτικά με σχολαστικότητα, και όχι στην εποχή των νέων τεχνολογιών που ταξινομεί αυτόματα με αύξοντα ή φθίνοντα τρόπο, που ανακατεύει τα στοιχεία, τα πεδία, τα δεδομένα αρκεί να έχεις προγραμματίσει το σύστημα, να έχεις προβλέψει τις πιθανές ανάγκες που μπορεί να προκύψουν εκ των προτέρων.
Το αγγλικό αυτό λεξικό όπως σχεδιάστηκε δεν περιείχε μια κάποια επιλογή λέξεων. Έθεσε τον φιλόδοξο στόχο να καταγράψει κάθε μα κάθε λέξη της αγγλικής γλώσσας και κάθε έννοια, ερμηνεία, απόχρωση που είχε ποτέ χρησιμοποιηθεί από όλους τους αγγλόφωνους συγγραφείς. Η λεξικογραφία δεν θα έκανε επιλογές στην συλλογή λέξεων, θα αποθησαύριζε τα πάντα γιατί δεν έκανε κριτική, έκανε ιστορία (σ. 149). Όλες οι λέξεις θα βιογραφούνταν με ακρίβεια, πότε εμφανίστηκαν, πότε μετασχηματίστηκαν, αναπλάστηκαν, σε τι κατάσταση βρίσκονταν. Και εδώ υπάρχει μια βαθειά αλλαγή προσέγγισης των πραγμάτων. Δεν είναι μόνο τα όσα σημαντικά καταγράψιμα, είναι όλα τα παράγωγα του ανθρώπινου λόγου, αδιάκριτα, αρκεί να έχουν γραφεί. (Η προφορικότητα δεν είναι ακόμα στην εικόνα).
Ημερομηνία ορόσημο της έναρξής του λεξικού, που πρωτοδιατυπώθηκε η ιδέα είναι ο Νοέμβριος του 1857. Χώρος όπου περιγράφηκε η ανάγκη και αναλύθηκε το περιεχόμενο του τολμηρού εγχειρήματος, η Βιβλιοθήκη του Λονδίνου. Έξι μήνες αργότερα από την διάλεξη είχε συγκροτηθεί Επιτροπή Μη Καταγεγραμμένων Λέξεων, η οποία έμεινε έκπληκτη με την διαπίστωση ότι οι λέξεις που αναζητούσαν ήταν πολλές πάρα πολλές και το έργο πολύ πιο σύνθετο από ότι αρχικά φαινόταν. Αρκετές φορές κινδύνευσε να μείνει στη μέση. Όλες οι προβλέψεις χρονικές και οικονομικές αποδείχθηκαν λανθασμένες. Συντελεστές αρρώσταιναν, γερνούσαν, έφευγαν από τη ζωή και έπρεπε να βρεθούν άλλοι στο πόδι τους. Υπήρχαν βέβαια και διαφωνίες.
Άλλο θαυμαστό σημείο ήταν η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε προκειμένου να τεθεί σε λειτουργία ο μηχανισμός συγκέντρωσης του υλικού. Επρόκειτο για «την συντονισμένη δράση πολλών». Δυο φορές κυκλοφόρησε πρόσκληση για εθελοντές αναγνώστες σε όλη την σφαίρα κυριαρχίας του Ηνωμένου Βασιλείου, που μπορούσαν να διαλέξουν ποιας περιόδου βιβλία προσφέρονταν να διαβάσουν. Οι εθελοντές θα έπρεπε να διαβάσουν, να φτιάξουν καταλόγους λέξεων και μετά να ερευνήσουν τις λέξεις που θα τους υποδείκνυε η Ομάδα του Λεξικού και να γράψουν όλα τα ζητούμενα στοιχεία σε μια κόλλα χαρτί. Πάνω από έξι εκατομμύρια σελίδες συμπλήρωσαν οι εθελοντές και επεξεργάστηκε η Ομάδα.
Το 1879, ο Σκοτσέζος Τζέιμς Μάρεϊ (ο καθηγητής) υπόγραψε συμβόλαιο με την Φιλολογική Εταιρεία του Λονδίνου σύμφωνα με το οποίο θα επιμελούνταν το Νέο Αγγλικό Λεξικό βασισμένο σε Ιστορικές Πηγές. Στο ξεκίνημα της δεκαετίας του 1880 μια από τις 2.000 οκτασέλιδες προσκλήσεις εθελοντικής συνεργασίας που είχαν τυπωθεί, μπήκε, μάλλον μέσα από κάποιο έντυπο, στο Άσυλο Φρενοβλαβών Εγκληματιών Μπρόντμουρ στο Μπερκσάιρ. Εκεί, διαβάστηκε από τον Αμερικανό απόστρατο γιατρό Γουίλιαμ Μάινορ (ο τρελός) που βρισκόταν έγκλειστος ήδη δύο χρόνια για φόνο και τα κελιά του ήταν ξέχειλα με βιβλία. Απάντησε και έγινε εθελοντής αναγνώστης. Στη διάρκεια των είκοσι χρόνων που ο μυστηριώδης εθελοντής αφιέρωσε στο Λεξικό, εργάστηκε συστηματικά και συγκεντρωμένα και υπήρξε ένας από τους παραγωγικότερους συνεργάτες, μεταξύ των χιλιάδων, που συνέβαλαν ουσιαστικά στην πραγμάτωσή του.
Το Λεξικό ολοκληρώθηκε το 1927. Και ένα άλλο αξιοσημείωτο είναι ότι ο Τύπος παρακολουθούσε από κοντά την πρόοδό του και τις ζωές των ανθρώπων του.

Κάθε πολιτισμός και κάθε γενιά κάνει συνειδητές ή και αυτόματες επιλογές για το τι θεωρεί άξιο διατήρησης και, αποφασίζει τι θα αφήσει να χαθεί. Το είδος και το περιεχόμενο των συλλογών και των απογραφών χαρακτηρίζουν τις εποχές, τα μέτρα και τα κριτήρια που τις σφραγίζουν. Οι εγκυκλοπαίδειες, τα λεξικά, οι βιβλιοθήκες είναι χώροι συγκέντρωσης εκείνων που οι άνθρωποι επιθυμούν να διασώσουν, κιβωτοί, θησαυροφυλάκια, καθρεφτίσματά τους.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 22

2008-03-16T09:15:00.002+02:00

Φίλιπ Μπλομ, Οι Εγκυκλοπαιδιστές, μετάφραση Λεωνίδας Καρατζάς, Ωκεανίδα, Αθήνα 2005, 528 σ., σειρά: η περιπέτεια του ανθρώπου

Ανοίγω το λεξικό που βρίσκεται στο πλησιέστερο ράφι από εδώ που κάθομαι να βρω τον ορισμό της λέξης «εγκυκλοπαίδεια» και αν υπάρχει καν η λέξη «εγκυκλοπαιδιστές». Υπάρχει. « Εγκυκλοπαίδεια: έργο που περιέχει (ιδ. σε αλφαβητική σειρά) συνοπτική έκθεση του συνόλου των ανθρώπινων γνώσεων (ή και των γνώσεων που ανάγονται σε ορισμένη επιστήμη». Περνάω τα επόμενα «εγκυκλοπαιδικός, εγκυκλοπαιδικότητα, εγκυκλοπαιδισμός» και φτάνω στην τελευταία σχετική αναγραφή «εγκυκλοπαιδιστές: οι συντάκτες της Μεγάλης Γαλλικής Εγκυκλοπαίδειας (κατ’ επέκταση) οι φιλόσοφοι και άλλοι λόγιοι που ασπάστηκαν το επαναστατικό πνεύμα του ιη΄ αιώνα, ιδίως στην Γαλλία».

Η Εγκυκλοπαίδεια του φιλοσόφου Ντενί Ντιντερό και του μαθηματικού Ζαν Ντ’ Αλαμπέρ και πραγματικά πολλών άλλων, πέρα και πάνω από «έκθεση του συνόλου των ανθρώπινων γνώσεων» της εποχής της -αν και ξεκίνησε ως μετάφραση μιας αγγλικής εγκυκλοπαίδειας στα γαλλικά- είναι ένα μνημείο της ελεύθερης σκέψης, του πείσματος να παρουσιαστούν πρωτοποριακές ιδέες, ενός διανοητικού εφαρμοσμένου επίμονου ηρωισμού του μέσου του 18ου αιώνα.
Οι Εγκυκλοπαιδιστές, βιβλίο σύνθετο, διαβάζεται σαν μυθιστόρημα αν και επιστημονικά τεκμηριωμένο (υποσημειώσεις, βιβλιογραφία), παραθέτει αυτούσια αποσπάσματα της Εγκυκλοπαίδειας και άλλων κειμένων, περιέχει εγκιβωτισμένες ιστορίες αλληλένδετες και δεν είναι δυνατόν να παρουσιαστεί απλά περιγραφικά ή αναλυτικά. Σταχυολογώ σημεία, φυσικά εκείνα που προκάλεσαν σκέψεις. Σκέψεις που κράτησα στο σακούλι μου, ενέταξα, συνδυάζω και χρησιμοποιώ.
Μια σχετίζεται με αυτό που αναφέρει ο ορισμός σε παρένθεση, «ιδίως σε αλφαβητική σειρά». Ήταν μια βαρύνουσα απόφαση να ακολουθηθεί η αλφαβητική κατάταξη γιατί έτσι «εκδημοκράτιζε όλες τις μορφές της γνώσης» (σ. 95) και «… συμφωνούσε με τη βασική φιλοδοξία… να ταξινομήσουν τον κόσμο σύμφωνα με κάποια ορθολογικά κριτήρια και μόνον», παρόλο που δημιουργούσε μεγάλο πρόβλημα στον σχεδιασμό, καθώς έπρεπε να προβλεφθούν εξαρχής όλα τα λήμματα, οι παραπομπές που τα συνέδεαν μεταξύ τους και να κρατηθούν οι ισορροπίες μεταξύ των θεμάτων που αναλύονταν. Σήμερα, η αλφαβητική παρουσίαση είναι δεδομένη. Και πάλι να που τα αυτονόητα δεν ήταν πάντα αυτονόητα άρα υπάρχουν πράγματα που αλλάζουν, άρα τα πράγματα μπορούν και αλλάζουν. Μήνυμα αισιόδοξο.
Άλλη έχει να κάνει με τα πρακτικά ζητήματα, τις εκδοτικές συμφωνίες, την εκτέλεση του έργου, την χρηματοδοτημένη έρευνα, το ύψος των αμοιβών, τις παραγγελίες της εικονογράφησης.
Άλλη έχει να κάνει με το ενιαίο της προσωπικής και κοινωνικής ζωής, της πνευματικής αναζήτησης και δράσης των συντακτών της Εγκυκλοπαίδειας. Δεν διαχωρίζονται. Είναι ένα. Γράφουν και παντρεύονται, ερωτεύονται. Ταξιδεύουν, δυστυχούν, κάνουν νέες γνωριμίες. Κρίνονται και φυλακίζονται επειδή γράφουν. Γράφουν στα κρυφά και φανερά, ευθέως και με νοούμενα. Ασκούν πολιτική, κάπουν συμμαχίες για να εκδόσουν. Όπου σταθούν και βρεθούν κατατρίβονται με τα πολυσχιδή ζητήματα του εγχειρήματος, στρατολογούν και καθοδηγούν λημματογράφους από διάφορους κύκλους, διαφωνούν, έρχονται σε ρήξη, συνεργάζονται με κόπο για τον κοινό στόχο, χωρίς ποτέ να γίνονται φίλοι, και πάει λέγοντας. Η Εγκυκλοπαίδεια γίνεται μια επιλογή ζωής γιατί και οι ίδιοι γνώριζαν και εμείς που τους μελετάμε καταλήγουμε ότι κάλλιστα θα μπορούσαν να είχαν κάνει και άλλα πράγματα στη ζωή τους και θα μπορούσαν μάλλον να είχαν διαπρέψει και αναγνωριστεί πολύ περισσότερο σε ατομική βάση.

Αν, γενικά, κάθε βιβλίο περιέχει και αναπτύσσει μια εικόνα, μια προσέγγιση, μια πλοκή, μια ιδέα, μια άποψη, ένα θέμα κλπ οι εγκυκλοπαίδειες –παρόλο που δεν διαβάζονται μονορούφι και δεν προκαλούν τα αισθήματα που γεννά η λογοτεχνία- κλείνουν πολλές πολλές ιδιαίτερες ιστορίες (κάθε λήμμα και μια) και υπάρχει και η ιστορία της συνολικής σύνταξής τους, με τους ανθρώπους που πρωτοστάτησαν, την είδαν πρώτα θεωρητικά στο χάρτη του μυαλού τους, που ενέπνευσαν άλλους, συντόνισαν ομάδες εργασίας, διαφορετικών και ποικίλων δεξιοτήτων. Οι εγκυκλοπαίδειες κρύβουν πολυ-ιστορίες προκειμένου να αναδείξουν συστηματικά κομμάτια κατακτημένης ανθρωπογνώσης μα και τα αναπάντητα κενά της.
Αν η Βίβλος υπήρξε για τόσο μεγάλο διάστημα το «Βιβλίο των Βιβλίων» (και εξακολουθούν τα θρησκευτικά βιβλία σε πολλά μήκη και πλάτη να παραμένουν), γιατί περιείχε τις αλήθειες που χρειαζόταν ο άνθρωπος για να πορευτεί στην ζωή και στο θάνατο, οι εγκυκλοπαίδειες άλλαξαν τα πάντα, έδωσαν στον άνθρωπο τον άνθρωπο μέσα στον φυσικό κόσμο, δικαίωσαν τις αγωνίες και τις συνεχείς περιπλανώμενες αναζητήσεις του, έδωσαν σιγουριά ότι είναι σε θέση να αποκρίνεται στα ερωτήματα που τον απασχολούν με συγκεκριμένο τρόπο και σε ικανοποιητικό βαθμό.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 21

2008-03-09T13:09:00.006+02:00

Παραγγελιά από τον Spyro
σκέψεις ειδικά αφιερωμένες

Umberto Eco, Αναμνήσεις επί χάρτου: κείμενα για τη βιβλιοφιλία, μετάφραση Έφη Καλλιφατίδη, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2007, 275 σ.

Και ποιος δεν ξέρει τον Umberto Eco; Είναι γνωστός και μάλιστα δημοφιλέστατος στην Ελλάδα μέσα από τα μυθιστορήματά του, τα δοκίμια και τα παιδικά του βιβλία. Άνθρωπος του βιβλίου ως τα τρίσβαθά του κατάφερε να αγγίξει με τη δουλειά του και ανθρώπους από άλλους χώρους, όχι του βιβλίου. Και αν θεωρείται και μάλλον είναι main stream, αναγνωρισμένος και διαβασμένος πολύ, όντας τέτοιος πέτυχε να πει πράγματα extreme για το βιβλίο.

Τα βιβλιοφιλικά, αναμνήσεις επί χάρτου είναι ένας τόμος που συγκεντρώνει διάσπαρτες και ποικίλες σκέψεις του συγγραφέα, διαλέξεις, εισαγωγές σε ειδικές βιβλιολογικές εκδόσεις, άρθρα σε περιοδικά, δοκίμια, τομίδια αριθμημένα ή εκτός εμπορίου, αυτούσια ή και αναθεωρημένα, μακροσκελή ή δυο μόλις σελίδων, των τελευταίων είκοσι περίπου χρόνων. Οι συναγωγές αυτού του είδους που κυκλοφορούν επιμελημένες από τους ίδιους τους γράφοντες εκτός του ότι προσθέτουν ένα νέο τίτλο στη λίστα του παραγόμενου έργου τους (ποσοτικό στοιχείο), έχουν και άλλα πλεονεκτήματα, ουσιαστικά, ποιοτικά και πρακτικά. Τα σκόρπια μαζεύονται. Κατηγοριοποιούνται. Ξαναδιαβάζονται προκειμένου να παρουσιαστούν ενιαία, έχοντας μια χρονική απόσταση από την ημερομηνία γραφής τους. Με τον τρόπο αυτό μπαίνουν κάτω από το μικροσκόπιο της αυτοκριτικής και του επαναπροσδιορισμού. Αν και παλιά, φρεσκάρονται και κλείνουν όχι ένα αλλά δυο κοιτάγματα του δημιουργού τους. Οι αλλαγές και αναθεωρήσεις περνάνε, σημειώνοντας την πορεία της στάσης του ή αν δεν υπάρχουν, εντοπίζεται η σταθερότητα των θέσεών του. Είναι δυνατόν να επισημανθούν οι εμμονές, οι επαναλήψεις, τα ζητήματα που απασχολούν σταθερά και επίμονα. Για τον μελετητή και τον αναγνώστη είναι βολικό να τα βρίσκει συνολικά και να μην χρειάζεται να ανατρέχει στις επιμέρους πηγές.

Τα δεκαεννιά κείμενα παρουσιάζονται ομαδοποιημένα κάτω από τέσσερις ενότητες. Η πρώτη περιέχει τα γενικά «Περί Βιβλιοφιλίας» με τρεις συμβολές. Η μνήμη, η αξία της, η αποτύπωσή της παλιά και σήμερα με τη χρήση των νέων τεχνολογιών, το βιβλίο ως αντικείμενο και οι εχθροί του (αδιαφορία, φυσικοί κίνδυνοι και ανθρώπινες απειλές) βρίσκονται στην «Φυτική Μνήμη». «Στοχασμοί για τη Βιβλιοφιλία» που ορίζουν και διαχωρίζουν την βιβλιοφιλία, την βιβλιομανία, την βιβλιοκλοπή, την βιβλιοκλασία, τις βιβλιοθήκες, τον συλλεκτισμό και οι «Συγκρίσεις ενός Συλλέκτη» που μαζεύει αντίτυπα με παρελθόν που τα σημαδεύουν και οι κατάλογοι δημοπρασιών, είναι τα άλλα κείμενα της ενότητας.
Ακολουθεί η ενότητα «Ηistorica» με έξι κείμενα που έχουν να κάνουν με συγκεκριμένα βιβλία και ανθρώπους. Το ζήτημα της ακεραιότητας και του ακρωτηριασμού τίθεται για τα Ευαγγέλια του Λίντισφαρν με την εκθαμβωτική μεσαιωνική εικονογράφηση, μια σειρά από κοινωνικές και ιστορικές ερμηνείες για τις μινιατούρες του αναδημοσιευμένου χειρογράφου των Ωρών, μια εισαγωγή και πάλι για την αναστατική έκδοση νησολογίου του 1534 -όπου παρατηρεί ότι η χαρτογραφική ακρίβεια του καιρού μας σκότωσε το άγνωστο και απροσδιόριστο νησί της Ουτοπίας-, ένα κείμενο για τον ευφάνταστο σχεδόν παραληρηματικό Κίρχερ που έζησε στην εποχή που τα όρια του πραγματικού και φανταστικού αποτραβιόντουσαν σαν την παλίρροια που μια κουκουλώνει και την άλλη γυμνώνει την στεριά, μια εισαγωγή για το αχανές εκδοτικό έργο του Migne (880 τόμοι τουλάχιστον) στο πεδίο της θρησκευτικής, μια βιβλιολογική αναζήτηση και ταύτιση γύρω από τις εκδόσεις της γνωστής ως έκδοσης Χανάου του 1609. Δυο κείμενα βρίσκονται κάτω από τους «Τρελούς Λογοτέχνες (και Επιστήμονες)» που μαζεύει μια σειρά από άσχετα, ασύνδετα και περίεργα, παρουσιάζει ξεχασμένες σήμερα εντελώς παράλογες θεωρίες για τη γη (Θεωρία των Αιωνίων Πάγων, της Κενής Γης) και τους συγγραφείς που ονομάζει της τέταρτης διάστασης τους αυτοεκδιδόμενους, τρελούς αλλά πρωτότυπους πάντως, μιλά για το περί-κείμενο και επί-κείμενο και έναν λησμονημένο και παραγνωρισμένο διευθυντή εκδοτικής σειράς. Η τελευταία ενότητα «Ετεροτροπίες και Παραχαράξεις» συγκεντρώνει οκτώ κείμενα. Δημοσιευμένα τα περισσότερα σε ένα Αλμανάκ Βιβλιοφίλων είναι γραμμένα με έναν τόνο πιο ανάλαφρο τόσο ως προς την θεματολογία όσο και ως προς το ύφος. Μιλάει για ανατροπές στην ύλη που απαρτίζει το βιβλίο (είδη του χαρτιού και τις ασθένειές του) και την μεταβαλλόμενη οικονομική αξία, κάνει φανταστικές υποθέσεις με οικολογικές ανησυχίες στο φόντο για τον αφανισμό της ανθρώπινης φυλής και των επιτευγμάτων της, μιλάει με τη φωνή ενός συναισθηματικού ηλεκτρονικού βιβλίου, με χιούμορ πραγματεύεται την φιλολογική διαμάχη μεταξύ Σαίξπηρ-Μπέικον, επανέρχεται στο θέμα των καταλόγων παλαιών βιβλίων που πωλούνται και σε κατάλογο δημοπρασίας, για τον κώδικα του εξαφανισμένου Αλβανού Temesvar, και κλείνει για την φυλή των Μαστιένων που ίσως να εξαφανίστηκαν επειδή παγιδεύτηκαν σε συζητήσεις για το «παράδοξο ενός Ορίου, του οποίου Καθήκον είναι να Δημιουργεί Όρια».

Οι προσωπικές συναντήσεις με θέματα που έχουν, και βέβαια, στο επίκεντρό τους τον κόσμο του βιβλίου, αναδύονται χωρίς επιφάσεις αλλά επεξεργασμένα από τα δικά του κανάλια. Ο Eco ξεδιπλώνει τον εαυτό του «επί χάρτου» άμεσα, με διπλούς όρους, της επιστημοσύνης από τη μια και τους απόλυτα ατομικούς από την άλλη.

Και ο χαρτ-αετός σας να ανέβει ψηλάααα αύριο Καθαρή Δευτέρα.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 20

2008-03-02T10:30:00.004+02:00

Στην Μαρία,
που διαβάσαμε το ίδιο αντίτυπο

Paul Deslamand, Ένα βιβλίο για πέταμα, μυθιστόρημα, μετάφραση Μαρία Γαβαλά, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2008, 175 σ.

Τυπωμένο στην ελληνική γλώσσα τον Ιανουάριο του 2008, ολόφρεσκο με άλλα λόγια στην ελληνική ζωή του, μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε στην Γαλλία το 2006. Γρήγορη μεταφορά με απόσταση δύο χρόνων, από τα γαλλικά στα ελληνικά. Αξίζει να σημειωθεί ότι εκδόθηκε με την ενίσχυση του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου του Υπουργείου Πολιτισμού της Γαλλίας. Το έχω παρατηρήσει να συμβαίνει και με άλλες εκδόσεις (του Βασίλη Αλεξάκη λόγου χάρη). Παράδειγμα κρατικής πολιτικής βιβλίου στο εξωτερικό, παράδειγμα προς μίμηση, καλή ιδέα, αξίζει τον κόπο, οεο… Ουπς λίγο απότομη εισαγωγή προέκυψε (να φροντίσω να κλείσω πιο μαλακά).

Ήρωας του βιβλίου, ένα βιβλίο με ανθρώπινες αντιδράσεις και ανησυχίες. Το ανθρωποβιβλίο αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο. Ξεκινά με την ταυτότητά του. Μας συστήνεται: πού, πότε, με ποιες τεχνικές προδιαγραφές (με χαρακτήρες Garamond δεν γινόταν παρά να το συμπαθήσω), σε πόσα αντίτυπα, σχέδια, εξώφυλλο, σημάδια. Με το προφίλ ενός γενικά μέσου βιβλίου καταθέτει μια μαρτυρία, κοινή για όλα τα βιβλία και ιδιαίτερη για κάθε αντίτυπο. Εμπειρίες, ταξίδια, περιπέτειες, ένα ευρύ φάσμα περασμάτων εγκιβωτισμένο σε σκοτεινές αποθήκες, σε βιβλιοπωλεία, βιβλιοπαλαιοπωλεία και βιβλιοθήκες, από ιδιοκτήτες αναγνώστες στους επόμενους, σκέψεις, γούστα και απόψεις, τα λόγια που αντάλλαξε με τα ομόραφα και ομοσυσκευασμένα κατά καιρούς βιβλία. Μια ροή αλλού συνεκτική αλλού πιο χαλαρή. Μεταβάσεις και μεταπτώσεις. Αγορασμένο, δανεισμένο, δωρισμένο, δημοπρατημένο, κλεμμένο, εγκαταλελειμμένο σε ένα παγκάκι, πουλημένο.
Από τη στιγμή της κατασκευής του έχει συναίσθηση της αποστολής του. Αναζητά τους αναγνώστες του. Σκοπός του βιβλίου να ζήσει μέσα από τους αναγνώστες και το ρούφηγμά τους, τις αναγνώσεις τους γιατί ένα βιβλίο δεν μπορεί να είναι χαρούμενο παρά μόνο αν διαβαστεί πολλές φορές από διαφορετικούς ανθρώπους. Τότε θα έχει επιτελέσει τον προορισμό για τον οποίο τυπώθηκε στον κόσμο.
Το βιβλίο μας πάσχει, σαν άνθρωπος, από το υπαρξιακό ζήτημα του τέλους, του μετά και πώς θα έρθει αυτό το μετά, με ποιους όρους. Η αγωνία του για τη φθορά και το κλείσιμο του κύκλου του, επίμονη τίθεται από την αρχή, έρχεται και επανέρχεται. Αγωνία συνειδητή ταυτισμένη με του ανθρώπου. Θα έχει η διαδρομή του την αξία που μπορεί να έχει, θα είναι το τέλος του κοινό και άδοξο, απότομο. Ο φόβος του χαρτοπολτού και της ανακύκλωσης, της αργής βοράς των τρωκτικών και εντόμων, της πυράς, του σκουπιδοτενεκέ, της διάλυσης, του χυμένου καφέ, του σκισίματος, της γήρανσης του χαρτιού κατατρύχουν το βιβλίο.

Κάθε ένα από τα 35 κεφάλαια συνοδεύεται και ένα τσιτάτο ή ένα απόσπασμα, έτσι να σε βάζει σε σκέψεις, να κοντοστέκεσαι πριν διαβείς το κατώφλι του. Τίτλοι βιβλίων από την γαλλική κυρίως και την παγκόσμια γραμματεία είναι οι προσωπικότητες που συμπληρώνουν μαζί με τις ανθρώπινες φιγούρες, την διήγηση, την δράση και το προχώρημα της ιστορίας του βιβλίου μας. Μια γνωριμία με το έργο συγγραφέων. Σχόλια για το σαράκι του γραψίματος. Ένα σωρό θέματα πιάνονται λίγο αλλά καίρια, οι περιπτώσεις συλλεκτών, βιβλιοθηκών, οι θέσεις έκθεσης ενός βιβλίου τα υπέρ και τα κατά, οι τρόποι ανάγνωσης και πάλι αλλιώτικα εδώ, η μεταφορά του περιεχομένου σε οικονομικότερες από πλευράς φύλαξης, συσκευασίες (μικροταινίες και ψηφιακά αντίγραφα) σε βάρος του έντυπου βιβλίου.

Και αν Η αυτοβιογραφία ενός βιβλίου (Βιβλία για βιβλία 10) πραγματεύεται πάνω κάτω το ίδιο θέμα, με την ίδια τεχνική, είναι το πνεύμα που διατρέχει τις σελίδες και διέπει τις διαθέσεις των συγγραφέων αντιδιαμετρικά αντίθετες. Ο συγγραφέας και το βιβλίο για τον Deslamand «δεν πεθαίνει πραγματικά, παρά μόνο μαζί με τον τελευταίο του αναγνώστη» (σ. 124). Και αλλού «το περιεχόμενό μου θα επιζήσει στο πνεύμα εκείνων που με διάβασαν, κι ακόμα πιο πέρα»(σ. 138). Δεν πεθαίνει με την καταστροφή του ως αντικειμένου.
Τελικά, το βιβλίο μας θα συναντήσει το τέλος του απρόσμενα, με έναν τρόπο που δεν μπορούσε να προβλέψει, έξω από τους συνηθισμένους. Με έναν τρόπο που το καλύπτει συναισθηματικά και υπαρξιακά. Νικάει και τον φόβο του θανάτου. Βυθίζεται στη ζεστή πυκνή λάσπη ενός αφρικανικού ποταμού. «Θα αποσυντεθώ για να ξαναζήσω, με τα αρχικά μου συστατικά, μέσα στις ρίζες των δέντρων στην όχθη του ποταμού.» (σ. 168).

Είναι τώρα αυτό πιο μαλακό κλείσιμο;
Ίσως, σε ένα άλλο επίπεδο…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 19

2008-02-24T11:19:00.003+02:00

Εβελίν Μπριζού-Πελέν, Ο μεγάλος έρωτας του βιβλιοθηκάριου, εικονογράφηση Βερονίκ Ντες, μετάφραση Ρένα Χατχούτ, Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2000, 47 σ., σειρά: Λογοτεχνία για παιδιά.
Για νεαρούς αναγνώστες από 8 ετών και πάνω

Άλλο ένα παιδικό βιβλίο. Αυτή τη φορά απευθύνεται σε παιδιά του δημοτικού που η καθημερινότητά τους κινείται μέσα σε μικρές αριθμητικά κοινωνίες (χωριά ή θα μπορούσε να είναι και γειτονιές), όπου οι άνθρωποι με τα διάφορα επαγγέλματά τους συνυπάρχουν συγκροτημένα και λειτουργικά. Γνωρίζονται μεταξύ τους, με τα προτερήματα και τα ελαττώματά τους. Το περιβάλλον δεν είναι του αστικού χάους και των μεγάλων αποστάσεων, των άγνωστων προσώπων. Γραμμένο με απλότητα, φαντασία και χιούμορ, περιγράφει την ιστορία μεταστροφής ενός βιβλιοθηκάριου που αποτελεί εξαίρεση σε σύγκριση με τους άλλους που νοιάζονται για τον ρόλο τους. Εκείνος είναι εκεί για να είναι εκεί, χωρίς να είναι στα αλήθεια εκεί.

Στο εβδομαδιαίο Δημοτικό Συμβούλιο του Κάτω Χωριού οι παράγοντες (ο κηπουρός, ο παπάς, ο ταχυδρόμος, η δασκάλα) έχουν να ζητήσουν κάτι για να κάνουν την δουλειά τους καλύτερα. Όλοι εκτός από τον Φουλμπέρ τον βιβλιοθηκάριο που δεν χρειάζεται ποτέ τίποτα. Μαζεύει τα χρήματα που του δίνει ο δήμαρχος. Δεν θέλει ούτε ράφια ούτε βιβλία. Έχει ένα και μοναδικό βιβλίο στην βιβλιοθήκη του, δεμένο με μια χοντρή αλυσίδα για να μην του το κλέψουν και δεν θέλει άλλο. Τα πολλά θα είναι μπελάς. Έως την ημέρα που πατάει το πόδι της στην βιβλιοθήκη η Ροζ-Μαρί. Διαβάζει αυτό το ένα και μοναδικό βιβλίο που είναι κηπουρικής με προσοχή και φεύγει. Σε ένα σημείο του Πάνω Χωριού οι τρεις πεινασμένοι ληστές γυρεύουν τρόπο να χορτάσουν τη λαιμαργία τους και σχεδιάζουν να επιτεθούν στη βιβλιοθήκη, εικάζοντας ότι έχει απόθεμα χρημάτων εφόσον δεν έχει βιβλία. Ο Φουλμπέρ στο μεταξύ, προκειμένου να προσελκύσει την Ροζ-Μαρί στη βιβλιοθήκη ξανά, αγοράζει ένα νέο βιβλίο, μαγειρικής, και μετά ένα άλλο και μετά άλλο, συνεχώς, τα ράφια γεμίζουν. Διαβάζει τα βιβλία που διαβάζει και η Ροζ-Μαρί και τα συζητάνε. Όταν τελικά εισβάλλουν οι ληστές, γιατί μια καταρρακτώδης βροχή έχει καθυστερήσει την επίθεσή τους, όλα τα φυλαγμένα χρήματα έχουν γίνει βιβλία και ο Φουλμπέρ δεν μπορεί να τους αφήσει να τα κλέψουν. Γίνονται τα όπλα του εναντίον των ληστών, τους τα πετά και τους απωθεί. Ένας ήρωας. Τελικά η βιβλιοθήκη έχει βιβλία, το χωρίο μπορεί να τα δανειστεί και ο Φουλμπέρ παντρεύεται την Ροζ-Μαρί.

Ένα παιδικό βιβλίο για τα βιβλία, τις βιβλιοθήκες, τα ράφια, το διάβασμα, τον δανεισμό, την βαρεμάρα που συχνά προκαλούν όλα αυτά και την ανατροπή στην αντίδραση που μπορεί να φέρνει ο σιωπηλός κλειστός κόσμος της ανάγνωσης. Το βιβλίο του ερωτευμένου βιβλιοθηκάριου δίνει μια άλλη απάντηση στην ερώτηση «Γιατί διαβάζουμε;». Ναι και βέβαια, διαβάζουμε για να μάθουμε, να ενημερωθούμε, να ταξιδέψουμε και να δραπετεύσουμε, να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας, να φανταστούμε και να καλλιεργηθούμε, να ψυχαγωγηθούμε, γιατί είναι μια ‘συνταγή’ επιτυχίας, από περιέργεια, γιατί έτσι πρέπει, είναι καλό και σωστό, κλπ, κλπ. Διαβάζουμε όμως, και γιατί αγαπάμε ανθρώπους, γενικά και ειδικά, συγκεκριμένα. Ο Φουλμπέρ μαθαίνει να διαβάζει γιατί η Ροζ-Μαρί διαβάζει και αυτός την αγαπάει και επιθυμεί να τον αγαπήσει και αυτή. Τα βιβλία είναι ένα πεδίο διασταύρωσης ιδιαίτερης επικοινωνίας. Διαβάζουμε γιατί αγαπάμε να είμαστε κοντά στους ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόμαστε πράγματα, έχουμε πνευματική και ψυχική συγγένεια. Διαβάζουμε γιατί το διάβασμα είναι μια πράξη μοιράσματος. Και δεν μας αρέσει να πορευόμαστε μόνοι. Υποδεικνύουμε τίτλους, παλιούς και νέους, ξεχασμένους και τρέχοντες, απρόσμενους και προκλητικούς, και νά ακουμπάμε εσωτερικά σημεία κοινωνίας. Διαβάζουμε και ξυπνάμε στα μονοπάτια των σκέψεων, των εικόνων, των αισθημάτων των συγγραφέων, εμείς οι αναγνώστες, ενωμένοι, κατοικημένοι από τις αναγνώσεις μας. Το είναι μας ξενιστές τους. Ένα σύνολο αναγνώσεων που τελικά ζυμώνονται δυναμικά συνεχώς και αέναα σε ένα, τον καθένα αναγνώστη.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 18

2008-02-17T11:22:00.006+02:00

Luis Sepúlveda,Ένας γέρος που διάβαζε ιστορίες αγάπης, μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδόσεις opera, Αθήνα 2005, 135 σ.

Βιβλίο γραμμένο στην Γιουγκοσλαβία και την Γερμανία τις χρονιές 1987 και 1988 από τον Χιλιανό συγγραφέα Λουίς Σεπουλβέδα καταδικασμένο για προδοσία από το στρατοκρατικό καθεστώς της πατρίδας του, κυκλοφόρησε το 1993 και είναι το πρώτο του βιβλίο. Διαβασμένο πλατιά, πολυμεταφρασμένο σε μια πληθώρα γλωσσών και βραβευμένο κατ’ επανάληψη είναι ένα οικολογικό μυθιστόρημα βασισμένο σε προσωπικές εμπειρίες.
Στο πρόσωπο του Αντόνιο Χοσέ Μπολίβαρ Προάνιο βρίσκεται εκείνο το είδος των ανθρώπων που ενώ εντάσσονται -έστω και χαλαρά- στο κοπάδι που ανήκουν, την κοινωνία των ‘πολιτισμένων’ λευκών, την ίδια ώρα είναι σε θέση να καταλαβαίνουν και άλλους κόσμους και αποδέχονται την σοφή ισορροπία του φυσικού περιβάλλοντος. Ο Αντόνιο αντιλαμβάνεται και αποκρυπτογραφεί την Φύση, τον παλλόμενο κόσμο που περιλαμβάνει, σαν τους ινδιάνους της φυλής Σουάρ που ζουν στα δάση του Αμαζονίου και που τον άφησαν να ζήσει μαζί τους σαν δικός τους χωρίς να είναι δικός τους, και να μάθει τους τρόπους τους. Γνωρίζει ανάγνωση, διαβάζει αργά, συλλαβίζοντας ξανά και ξανά έως ότου δαμάσει τις λέξεις, τις προτάσεις, τις παραγράφους, τις σελίδες, ολόκληρα βιβλία. Για να αποφασίσει ποια βιβλία ήταν του γούστου του επισκέφθηκε ένα σχολείο, όπου πήρε μεν «απαντήσεις για κάποια θέματα, αλλά γέμισε αμφιβολίες για κάποια άλλα». Μετά από αυτό αποφάσισε ότι τα βιβλία που επιθυμούσε να διαβάζει κατά αποκλειστικότητα και τον εφοδίαζε ο οδοντογιατρός δόκτωρ Ρουμπικούντο Λοατσαμίν ήταν τα βιβλία αγάπης, λυπητερά, μέχρι δακρύων, «με ανθρώπους που αγαπιούνται αληθινά» «όπως κανείς δεν έχει αγαπηθεί ποτέ» και «υποφέρουν αβάσταχτα». Το τέλος των ιστοριών αγάπης, μετά τις πολλές δοκιμασίες και στεναχώριες, ο Αντόνιο το θέλει ευτυχισμένο. Γραφή, όμως, δεν κατέχει. Ίσως λίγο ξέρει να χαράζει το όνομά του.
Ένας γκρίνγκο κυνηγός ασυλλόγιστα ξεκληρίζει έναν αρσενικό οσελότο, τα πέντε μικρά (αιλουροειδές) και τραυματίζει το θηλυκό που με τη σειρά του τον σκοτώνει. Ξεκινά μια περιπέτεια καταδίωξης, πυροδοτημένη από έναν κυνηγό που δεν κυνηγά με τους κανόνες της Φύσης αλλά χωρίς όρους και έλεος, ό,τι νάναι, ό,τι βρει. Το αιλουροειδές επιτίθεται και σε άλλους και ο Δήμαρχος συγκροτεί ομάδα για να κυνηγήσει το ζώο, περιλαμβάνοντας τον Αντόνιο. Μετά από διάφορες αστοχίες, τον αφήνουν μόνο να αντιμετωπίσει το ζώο. Εκείνος προσπαθεί να ερμηνεύσει την συμπεριφορά του, φέρνει στο μυαλό κάθε εμπειρία πάλης και αντιπαράθεσης. Η αναμεταξύ τους τελική όλο αγωνία αναμέτρηση καταλήγει στον θάνατο της «γάτας» μα αμέσως μετά, ο Αντόνιο πετά το όπλο του, το «σιδερένιο θηρίο», βγάζει την τεχνητή του οδοντοστοιχία (σημάδι ότι δεν θέλει να μιλήσει με κανέναν και προτιμά να απομονωθεί), κατηγορεί τον άμυαλο γκρίνγκο, τον αρχομανή δήμαρχο και όσους επεμβαίνουν καταστροφικά στον Αμαζόνιο και επιστρέφει στα βιβλία του «που μιλούσαν γι’ αγάπη με λέξεις τόσο όμορφες, ώστε κάπου κάπου, τον έκαναν να λησμονεί τη βαρβαρότητα των ανθρώπων». Εδώ, με τούτα λόγια κλείνει το βιβλίο. Μην νομίσετε ότι σας κλέβω το τέλος που στο κάτω κάτω είναι προβλέψιμο γιατί όλο είναι τόσο γλυκογραμμένο βιβλίο (όπως και τα άλλα του) που αξίζει για την διαδρομή του.

Έτσι μερικά πράγματα είναι πιο ζωντανά και πιο όμορφα στην λογοτεχνία από ό,τι στην αληθινή ζωή. Η λογοτεχνία μας δίνει το δικαίωμα στην αυταπάτη, προσφέρει το περιθώριο της διατύπωσης μιας ιδεατής κατάστασης, ανοίγει χαραμάδες προς την ελπίδα για το καλύτερο τέλος, αν όχι την ουτοπία Ένα καταφύγιο αρκεί να συλλαβίζεις. Ίσως αυτό να είναι η μεγαλύτερη κατάκτηση του πολιτισμένου κόσμου (μεγάλες κουβέντες!) που όλα τα άλλα τα ισοπεδώνει στο όνομα ενός συγκεκριμένου τύπου προόδου και μιας μονόδρομης εξέλιξης.

ΒΙΒΛΙΟΜΑΖΕΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΣΚΟΡΠΙΣΜΑΤΑ

2008-02-13T00:19:00.000+02:00

Είναι φορές που ορισμένα πράγματα μοιάζουν άσχετα μεταξύ τους και στην τελική δεν είναι. Ή μάλλον καλύτερα τίποτα δεν είναι εντελώς άσχετο, πάντοτε υπάρχει κάτι, ένα υποσύνολο στο μεγάλο σύνολο που τα περιλαμβάνει όλα. Για παράδειγμα. Η εταιρεία ελαστικών Michelin που κατασκευάζει ρόδες αυτοκινήτων έχει εκδώσει διάσημους οδηγούς εστιατορίων ανά την Γαλλία. Άσχετο; Όχι και τόσο μιας και για να δειπνήσεις σε ένα καλό εστιατόριο θα πρέπει όχι μόνο να βγεις από το σπίτι σου αλλά και να μπεις στο αυτοκίνητο, να διανύσεις μια απόσταση για να φτάσεις στον προορισμό σου, άρα να φθείρεις τα λάστιχά σου...

Άλλο. Έως τα 1840 οι επιστολές στην Μεγάλη Βρετανία για να φτάσουν στον προορισμό τους κόστιζαν ανάλογα με το βάρος και την απόσταση που έπρεπε να καλύψουν. Το κόστος αυτό επιβαρυνόταν ο παραλήπτης και όχι ο αποστολέας. Ορισμένοι συνήθιζαν να στέλνουν στις οικογένειές τους κενούς φακέλους, οι οποίες όταν τους λάμβαναν αρνούνταν να πληρώσουν καθώς ο κενός φάκελος ήταν αρκετός για να μεταφέρει το πασιφανές μήνυμα ότι ο αποστολέας ήταν ζωντανός και σε καλή κατάσταση ώστε να στείλει τον φάκελο. Το επαναλαμβανόμενο γεγονός ανέβαζε την τιμή αποστολής και μόνον οι οικονομικά εύποροι ήταν σε θέση να ανταλλάσσουν αλληλογραφία. Η αλληλογραφία ήταν μια απασχόληση της ελίτ. Η πρόταση του Rowland Hill ανέτρεψε την εικόνα. Πρότεινε όλα ανεξαιρέτως τα γράμματα να κοστίζουν μια πένα άσχετα με το βάρος και την απόσταση που έπρεπε να διανύσουν. Η πένα θα έπρεπε να προπληρώνεται από τον αποστολέα, και ως απόδειξη της πληρωμής ήταν μια «σφραγίδα»,το γραμματόσημο που κολλιόταν πάνω στον φάκελο. Ο Rowland Hill υποστήριξε ότι με αυτήν την μέθοδο θα επιτυγχάνονταν δύο στόχοι: η αλληλογραφία θα αυξανόταν κάθετα και θα γινόταν επικερδής αλλά το βασικότερο ήταν ότι περισσότεροι θα ήταν σε θέση να την χρησιμοποιήσουν. Συνακόλουθα θα δινόταν ένα σοβαρό κίνητρο στην εκπαίδευση και στην εκμάθηση της γραφής και ανάγνωσης, εφόσον θα υπήρχε ένα τόσο πρακτικό κίνητρο. Επιπλέον, έλεγε, ότι το έθνος θα δενόταν στενότερα καθώς δεν θα χάνονταν οι δεσμοί των ανθρώπων εξαιτίας της γεωγραφικής απόστασης. Η ιδέα του, επιχειρηματολογούσε, δεν θα είχε μόνο οικονομική επιτυχία αλλά θα έφερνε σημαντικές κοινωνικές αλλαγές. Δεν τον πολυπίστεψαν τότε. Το πάλεψε πολύ πριν ψηφιστεί στο Κοινοβούλιο. Τα αποτελέσματα υπήρξαν θεαματικά όταν η πρόταση υιοθετήθηκε. Μέσα σε 10 χρόνια 50 χώρες μιμήθηκαν την ιδέα των προπληρωμένων γραμματοσήμων. Το πώς ένα οργανωμένο φτηνό ταχυδρομικό σύστημα ωφέλησε την διάδοση της γραφής και ανάγνωσης μπορεί να μοιάζει ασύνδετο αλλά να που δεν είναί ούτε άσχετο ούτε αυτονόητο.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 17

2008-02-10T11:51:00.000+02:00

Της Μαριάννας

Stefan Bοllmann, Επικίνδυνες οι γυναίκες που διαβάζουν: γυναίκες αναγνώστριες στη ζωγραφική και τη φωτογραφία, μετάφραση Πελαγία Τσινάρη, Ποταμός, Αθήνα 2007, 152 σ.

Λεύκωμα, άλμπουμ, είναι εκείνο το είδος του βιβλίου που περιέχει φωτογραφίες οι οποίες αναφέρονται σε ένα συγκεκριμένο τόπο, γεγονός, πρόσωπο ή ό,τι άλλο. Στο μεταίχμιο αυτής της ειδικής κατηγορίας που γνωρίζει μεγάλη επιτυχία στην οπτικοποιημένη εποχή μας, βρίσκονται οι Επικίνδυνες γυναίκες που διαβάζουν. Λεύκωμα ξέχειλο από λογιών λογιών γυναίκες βγαλμένες από το παρελθόν το μακρινό μαζί με το τόσο κοντινό σχεδόν παρόν, αγκαλιά με κείμενα του γραπτού λόγου. Μια εικαστική αφήγηση της ανάγνωσης, μια πολυεπίπεδη επιλεκτική πολιτιστική αποτίμηση γυναικείων όψεων με κοινό παρονομαστή το διάβασμα, από τον 13ο έως και τον φρέσκο αιώνα που περπατάμε. Ένα λεύκωμα, όμως, που δεν αφήνει τον αναγνώστη του να περιηγηθεί ολομόναχος τις εικόνες του. Εδώ, ο συγγραφέας τον παίρνει από το χέρι, του μιλά, του εξηγεί πώς να πλησιάσει το εικαστικό υλικό που του σερβίρει. Τον έχει από κοντά και του ψιθυρίζει στο αυτί τροφοδοτώντας τον με ιστορικές πληροφορίες, αποσαφηνίζοντας τα μη αυτονόητα (στην τρίτη περιδιάβαση νομίζω ότι οι αναγνώστες θα πρέπει να ελευθερωθούν από τη φωνή του συγγραφέα και να πορευτούν ανεξάρτητα, μόνοι τους).

Προτάσσονται δυο πρόλογοι: της Elke Heidenreich με τίτλο «Στον ιστό της λέξης» και του Stefan Bollmann, όπου ο καθένας επιλέγει να σταθεί σε διαφορετικά σημεία γύρω από το θέμα. Η διήγηση σε εικόνες προχωρά μέσα στο χρόνο κερδίζοντας όλο και περισσότερες εικόνες ανάγνωσης, προσθέτοντας αναγνώστριες με νέα χαρακτηριστικά. Χτισμένο σε έξι κεφάλαια συνολικά, ξεκινά από «Εκεί όπου κατοικεί η λέξη: χαρισματικές αναγνώστριες» οι γυναίκες της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, προφήτισσες που προβλέπουν το μέλλον μέσα από λευκές σελίδες. Οι «Προσωπικές στιγμές» με τις «μαγεμένες αναγνώστριες» που απομονωμένες κατοχυρώνουν ένα δικό τους ατομικό χρόνο και χώρο, οι «Τόποι της απόλαυσης» αποκτούν «αναγνώστριες με αυτοπεποίθηση» με βιβλία εύχρηστα που δηλώνουν άνεση απέναντι στην παιδεία του βιβλίου, οι «Ώρες απόλαυσης» περιέχουν «αισθαντικές αναγνώστριες» που μοιράζονται συναισθήματα όπως περνάνε μέσα από τα γραπτά άλλων, «Σε αναζήτηση του εαυτούς τους» είναι οι «παθιασμένες αναγνώστριες» που βυθίζονται και γίνονται ένα με αυτά που διαβάζουν, όπως η Μαντάμ Μποβαρύ, στις «Μικρές αποδράσεις» (το μεγαλύτερο κεφάλαιο του λευκώματος) οι «μοναχικές αναγνώστριες» του 20ού αιώνα ψάχνουν απαντήσεις σε ερωτήματα και διαβάζουν για διάφορους λόγους με διάφορους τρόπους.

Το όνομα του καλλιτέχνη με μεγάλα γράμματα στα ελληνικά και με μικρά λατινικά στοιχεία κάτω με τις ημερομηνίες που τον ορίζουν, ο τίτλος του έργου και το όνομα του μουσείου όπου φιλοξενείται σήμερα, ο πίνακας ή φωτογραφία και οι συνοδευτικές πληροφορίες. Οι πληροφορίες που δίνονται ποικίλλουν, είναι ανομοιογενείς και αφορούν το έργο άμεσα και έμμεσα. Στοιχεία για την εποχή, τα σύμβολα και πού παραπέμπουν (ένα κόκκινο βιβλίο τον 16ο αιώνα έχει την αλληγορική σημασία μιας υπόσχεσης γάμου για παράδειγμα), αναφορές για τις συνήθεις απεικονίσεις ανάλογα με τον συρμό του δυτικού πολιτισμού, τα δεδομένα, για το ύφος, την περιπέτεια ενός πίνακα που σώθηκε πρόσφατα από φωτιά, τη χρήση ενός άλλου ως εξώφυλλο δημοφιλούς διάσημου βιβλίου, την ταυτότητα των επώνυμων γυναικών που μας θεωρούν ανταποδίνοντάς μας το βλέμμα μέσα από το χαρτί.

Όρθιες, σκυμμένες, καθιστές, ξαπλωμένες, με το πρόσωπο αποστραμμένο από τον θεατή, σε στάση απόλυτης συγκέντρωσης, σε χαλάρωση, μόνες ή πάλι όχι, σε κλειστούς ιδιωτικούς χώρους, σε δημόσιους, έξω, διαβάζουν. Μάτια, μάτια, μάτια βυθισμένα στο χαρτί, στα τυπωμένα και γραμμένα σημάδια, στα λόγια, τις νοερές και νοητικές αναπαραστάσεις που γεννάνε. Μάτια που διαβάζουν εδώ και βλέπουν άλλα εκεί κάπου, ονειρεύονται, μεταφέρονται αλλού, που διεκδικούν προσβάσεις σε καταστάσεις, σε αισθήματα.
Αν υποτεθεί ότι οι γυναίκες είναι έτσι κι αλλιώς επικίνδυνες (μας το λένε από παλιά, από μικρές, χωρίς καλά καλά να μας το εξηγούν, το λένε κάποιες γραφές, δηλώνεται με ένα σωρό τρόπους, στα αστεία και στα σοβαρά) οι γυναίκες που όχι μόνο διαβάζουν αλλά τους αρέσει να διαβάζουν είναι εντελώς τελείως επικίνδυνες, και αν και χαμένες στους προσωπικούς δικούς τους παράκοσμους, απειλητικές. Προς πάσα κατεύθυνση.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 16

2008-02-03T11:03:00.000+02:00

Της Καρολίνας

Hariett Scott Chessman, Η Λύντια Κασσάτ διαβάζει την πρωινή εφημερίδα, μυθιστόρημα, μετάφραση Παλμύρα Ισμυρίδου, Άγρα, Αθήνα 2002, 232 σ.

Τόσα τα είδη της γραφής, τόσα τα είδη του λόγου και της έκφρασής του και άλλοι τόσοι οι συνδυασμοί τους. Και αν συνταιριαστούν και με άλλα είδη της ανθρώπινης εκφραστικότητας προκύπτουν ακόμα περισσότερες ποικιλίες δημιουργίας που τροφοδοτούν η μια την άλλη, με τρόπους πρωτότυπους που μεταθέτουν τα όρια των ειδών, καταπατούν τα σύνορα, αχρηστεύουν τους ορισμούς. Και εντέλει είναι φορές που φτιάχνουν νέα είδη από τα οποία μερικά εξελίσσονται και ανθίζουν και ορισμένα παραμένουν υβρίδια μιας ιδέας. Αν σε ζωγραφιές μπουν λόγια που ίσως και να ειπώθηκαν και λόγια που μάλλον δεν ειπώθηκαν αλλά τα σκέφτηκε η συγγραφέας που ανάπλασε με τις γνώσεις της και με τις εντελώς προσωπικές ευαισθησίες της τότε προκύπτει μια ιστόρηση αληθινής ιστορίας φιλτραρισμένης που συγχρόνως πατάει σε στοιχεία της περασμένης πραγματικότητας. Και δεν έχει να κάνει τόσο με τα γεγονότα αυτά καθαυτά αλλά με τα αισθήματα και τις εικόνες του νου, τότε και σήμερα.

Η Αμερικανίδα ζωγράφος Mary Cassat (1844-1926) ζωγράφισε την αδελφή της Λύντια (1837-1882) πέντε συνολικά φορές σε διαφορετικές στάσεις: διαβάζοντας, πίνοντας τσάι, με το βελονάκι στον κήπο, οδηγώντας μια άμαξα και μπροστά στο τελάρο του κεντήματος. Η Λύντια βαριά άρρωστη από το καλοκαίρι του 1881, βλέπει τον αδύναμο εαυτό της μέσα από τους πίνακες της αγαπημένης της αδελφής. Βλέπει πώς εκείνη την βλέπει. Πώς θα την δουν στην συνέχεια, θα την γνωρίσουν και θα την θυμούνται αργότερα μέσα από τους όλο συγκίνηση και λεπτότητα ιμπρεσιονιστικούς πίνακες. Μια διαδικασία αυτογνωσίας που διαθλάται πέρα δώθε. Η συγγραφέας Hariett Scott Chessman που διδάσκει γραφή στο Πανεπιστήμιο του Yale έστησε την μυθοπλασία της γύρω από αυτούς τους πέντε πίνακες, ανασυστήνοντας την ζωή της αμερικανικής οικογένειας που ζει στο Παρίσι. Φαντάστηκε το χρονικό του κάθε πίνακα, τις σκέψεις, τα μύχια της Λύντια. Έκτισε την οικιακή ατμόσφαιρα και τα βαριά σύννεφα που στέκονταν σε κάθε βήμα της (αρρώστιες και θάνατοι μικρών αδελφών) και έδωσε αδρά το Παρίσι των καλλιτεχνών με τα γεγονότα που τους κινητοποιούσαν. Εισχώρησε στον κόσμο τους υποθέτοντας τις συνήθειές τους, τις διαδρομές τους, τις παρέες και το αναγνωστικό τους υπόβαθρο: μια μίξη της αγγλόφωνης (Τέννυσον) και της γαλλικής (Φλωμπέρ) κουλτούρας.

Ας επικεντρωθούμε (το απαιτεί η στήλη Βιβλία για Βιβλία άλλωστε) στον πρώτο πίνακα/κεφάλαιο που έχει τον τίτλο «Γυναίκα που διαβάζει». Βλέπουμε την δεξιά πλευρά του μοντέλου του έργου, την Λύντια, μισοξαπλωμένη αλλά όχι εντελώς χαλαρή πάνω στον πράσινο καναπέ. Ο λαιμός της χωμένος στο λευκό σάλι κρύβει ένταση. Δείχνει ήρεμη και συγκεντρωμένη στην διπλωμένη εφημερίδα που διαβάζει. Δεν φαίνεται ο τίτλος της εφημερίδας αλλά η συγγραφέας είναι σίγουρη ότι πρόκειται για το Petit Journal. Περιγράφει και την σκηνή επιλογής του αντικειμένου της ανάγνωσης, υποθέτει και διχοστασία στην επιλογή. Η Λύντια θα προτιμούσε να κρατά το βιβλίο της, την Μαντάμ Μποβαρύ που διαβάζει για δεύτερη φορά καθώς κατά την διάρκεια της πόζας έχει διαβάσει όλα τα άρθρα, ακόμα και τις διαφημίσεις της εφημερίδας (σ. 28-29). Μετανιώνει που δεν έχει το μυθιστόρημά της. Αντίθετα η Μαίη σχολιάζει κριτικά: «Οι πίνακες απεικονίζουν μονίμως γυναίκες με ένα βιβλίο στο χέρι… Μια εφημερίδα είναι ότι πρέπει… Είναι τόσο μοντέρνο. Δείχνει πως είσαι μια γυναίκα σκεπτόμενη». Διαλέγει μια δυναμική ανάγνωση, μέσα στα τρέχοντα γεγονότα, την ζωντανή καθημερινότητα για την άρρωστη αδελφή της. Σαν να μην παραδέχεται το γεγονός της επικείμενης απώλειας με αυτήν την κίνηση.
Έχει σημασία. Οι ζωγραφικοί πίνακες μαρτυρούν τις σχέσεις βιβλίου, ανάγνωσης και γυναικών στο πέρασμα του χρόνου. Τι διαβάζουν, πώς και πού διαβάζουν, τι σκέφτονται, τι νιώθουν την μαγική ώρα της ανάγνωσης. Από την θρησκευτικότητα του Ευαγγελίου και των προφητικών κειμένων, στο διάβασμα επιστολών, στην σιωπηλή μοναχική ανάγνωση που ελευθερώνει, στην ανάγνωση που ψυχαγωγεί και ευχαριστεί, στο πάθος της ανάγνωσης, ιδιωτικά στην άνεση του ατομικού, στην φιλόξενη συνήθως φύση, με παρέα ως ομαδική δράση, σε δημόσιους χώρους. Θέμα δοσμένο με πλήθος τεχνοτροπιών.
Αυτάαα!

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 15

2008-01-27T22:44:00.000+02:00

Μπαχιγί Ναχτζαβανί, Το δισάκι, μετάφραση Αθανασία Βεκιαρέλλη, Μεταίχμιο Αθήνα 2001, 330 σ.

Η στήλη στέκεται λίγο ακόμη στις χώρες της άμμου που χωρίζονται και ενώνονται, που συμβιώνουν με το Κοράνι, τον Βούδα, τον Κονφούκιο, γλώσσες και σύμβολα θρησκειών διπλανών και παραδιπλανών.
Ένα δισάκι ειδικό να προσαρμόζεται σε σέλα, για μετακινήσεις με μέσο τετράποδο (άλογο, μουλάρι, γαϊδουράκι, ίσως και καμήλα, ελέφαντα) κλεμμένο περιφέρεται με τρόπους βίαιους και της τύχης από ιδιοκτήτη σε ιδιοκτήτη. Συνδετικός κρίκος αυτό το δισάκι που αλλάζει πορεία, πλανιέται στην έρημο, ένα μυστήριο για το περιεχόμενό του, ένα αίνιγμα για την πραγματική αξία του, περιέχει κυλίνδρους σπαγγοδεμένους από γαλάζια διάφανα χαρτιά πυκνογραμμένα με γραφή «αραχνοΰφαντη», αιθέρια σαν τους ιστούς της αράχνης που λικνίζονται το κενό. Σημεία μαγικά που ασκούν έλξη και φόβο, τα γράμματα της κάθε γλώσσας που σχηματοποιεί ήχους, φθόγγους, φωνητικές συνεκφορές αλλά και ιδέες που κουμπώνουν τον ήχο με την εικονική διάσταση και δίνουν πραγματική υπόσταση στον λόγο. Η ομορφιά της καλλιγραφίας, η ποίηση της γραμμής κάνουν το νόημα πιο κρυφό.
Διήγηση σπονδυλωτή αλυσιδωτά δεμένη, που αλλάζει γωνιά θέασης ανάλογα. Δυο ομάδες –το καραβάνι και η συμμορία των ληστών- έχουν τεθεί σε τροχιά μετωπικής συνάντησης που θα δράσει καταλυτικά τόσο στις ομάδες ως σύνολο όσο και στα άτομα ξεχωριστά. Κάθε κεφάλαιο και ματιά: ο Κλέφτης, η Νύφη, ο Λήσταρχος, ο Σαράφης, η Σκλάβα, ο Προσκυνητής, ο Ιερέας, ο Δερβίσης, και το Κουφάρι. Και όλοι οι διαφορετικοί άνθρωποι προγραμματισμένοι από τα δικά τους πολιτισμικά υπόβαθρα δρουν με πλοηγό τους δικούς τους συλλογικούς κώδικες συνδυαστικά με τις φορτωμένες προσωπικές εμπειρίες. Μια σειρά συναντήσεων Ο μίτος της αφήγησης ξεκινά ξανά και ξανά από άλλο άνοιγμα για να καταλήξει στην έκρηξη της ματωμένης συνάντησης, με κοινό παρονομαστή το δισάκι με τα γαλάζια χαρτιά.
Ο ονειροπόλος βεδουίνος κλέφτης στο επάγγελμα, ιχνηλάτης μιας συμμορίας ληστών αποφασίζει να δράσει αυτόνομα και να κλέψει το δισάκι του έμπορου την ώρα της προσευχής του. Κυνηγημένος από τους ληστές, χωρίς δρόμο διαφυγής, με το δισάκι σφιχταγκαλιά σαλτάρει από το καταφύγιό του προς τον θάνατο. Η αλαφροΐσκιωτη και αλλοπαρμένη Νύφη που ταξίδευε με το καραβάνι να συναντήσει τον Τούρκο άντρα της, βλέπει τον Ληστή σαν άγγελο και ζητά επίμονα το μήνυμα που είχε να της φέρει. Στο καραβάνι επιτίθενται οι ληστές και ο Λήσταρχος, από την φυλή των Χαρμπ που αναγνώριζε περισσότερο την ανθρώπινη φύση παρά την θεϊκή του Μωάμεθ, σκοτώνει την Νύφη που τον προσμένει και τον κοιτά με μάτια διάπλατα, στάση που επιδρά καταλυτικά πάνω του. Μαζεύει ένα από τα γαλάζια χαρτιά και χωρίς να μπορεί να το διαβάσει, το κάνει φυλαχτό. Ο ινδουιστής τυχοδιώκτης Σαράφης στην υπηρεσία του Τούρκου γαμπρού αναλαμβάνει να συνοδεύσει την Νύφη με ασφάλεια όταν τον συλλαμβάνουν οι ληστές και προκειμένου να μην τους προδώσει του κόβουν την γλώσσα, σκοντάφτει πάνω στο δισάκι και διαβάζει: «Η Ημέρα της Ανάστασης είναι η ημέρα όπου ο ήλιος θα χαράξει και θα δύσει σαν να ήταν μια οποιαδήποτε άλλη ημέρα». Η Σκλάβα Φαλάσα Εβραία της Αβησσυνίας, ερωμένη του πατέρα της Νύφης, και πάει λέγοντας… ώσπου το δισάκι καταλήγει στην βρετανική πρεσβεία της Κωνσταντινούπολη, από όπου το περιεχόμενό του, κατακερματισμένο, θα ακολουθήσει μονοπάτια διάφορα στις χώρες της Δύσης στο Παρίσι, στην Πετρούπολη, στο Βρετανικό Μουσείο και πέρα από τον Ατλαντικό, στην Νέα Υόρκη… από τις χώρες της άμμου, η αινιγματική αιωρούμενη γραφή.

Η συγγραφέας είναι Περσίδα που έχει μετέλθει της αγγλικής και αμερικανικής εκπαίδευσης και σήμερα διδάσκει αγγλικά στο Στρασβούργο στην Ανώτερη Σχολή Διακοσμητικών Τεχνών. Έχει γράψει και το μυθιστόρημα με τίτλο Paper, the dreams of a scribe (Χαρτί, τα όνειρα ενός γραφέα) που κυκλοφόρησε το 2004 και δεν έχει (που να το γνωρίζω) μεταφραστεί στα ελληνικά. Στο τέλος του μυθιστορήματος παραθέτει ένα χρονολόγιο της ιστορίας του χαρτιού. Περιλαμβάνει και πληροφορίες για τη διάδοση δυτικών τυπογραφικών τεχνολογιών στην Ανατολή, όπως για παράδειγμα αναφέρει την εισαγωγή λιθογραφικών τυπογραφείων στην Ινδία, Τουρκία, Περσία και Αίγυπτο το 1800. Αναφέρεται στις νέες τεχνολογίες που επιδρούν στα εκτυπωτικά και εκδοτικά: τηλέφωνα, φαξ, ηλεκτρονικοί υπολογιστές… Κλείνει με την πληροφορία ότι το 2002 κατασκευάστηκε χαρτί από πολτό γενετικά μεταλλαγμένων δένδρων.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 14

2008-01-20T13:00:00.000+02:00

Jeanette Winter (κείμενα και εικονογράφηση), Η βιβλιοθηκάριος της Βασόρας, μια αληθινή ιστορία από το Ιράκ, εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2007.

Γυρεύοντας ένα άνοιγμα προκειμένου να γίνει και μια αναφορά για τη σημασία του γραπτού και των βιβλίων και σε άλλους πολιτισμούς, πέφτει στα χέρια μου το παιδικό βιβλίο (δεν πέφτει ακριβώς, το προσγειώνει το γνωστό λαγωνικό της στήλης για την ακρίβεια) για την ιστορία της βιβλιοθηκάριου από την Βασόρα. Από την μια παιδικό το βιβλίο στην εμφάνιση, το ξεκάθαρο στήσιμο, τα άπλετα χρώματα, η απλότητα στο σχέδιο και η ευθύτητα του λόγου, αληθινή ιστορία από την άλλη. Καρά-αληθινή και κατά-σύγχρονη. Έγινε τον Απρίλιο του 2003 και δεν έχει ακόμα τελειώσει. Εκκρεμεί. Σίγουρα εκκρεμούν και άλλες παρόμοιες που δεν έφτασαν στα αφτιά μας, όπως αυτή που δημοσιεύτηκε. Όπως, ακόμα, εκκρεμεί να μάθουμε τι απέγιναν όλες αυτές οι ιστορίες…

Βασόρα δεν είναι ένα μυθικό μέρος σε κάποιο φανταστικό παραμύθι. Η Basra, el Basra είναι η δεύτερη σημαντική πόλη στο Ιράκ, το κύριο λιμάνι της χώρας, με τα περίφημα κανάλια της (εξού και «η Βενετία της Μέσης Ανατολής»), να κατοικείται από περίπου 1.400.000 ανθρώπους, το 2003. Μακριά από την Μοσούλη και το Κιρκούκ και τα πετρέλαιά τους, έχει τα δικά της βέβαια, λιγότερο μακριά από την Βαγδάτη, στα σύνορα με το Ιράν, 50 χιλιόμετρα από τον Περσικό κόλπο. Μια γωνιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θρησκευτικό κέντρο, Σιίτες, Σουνίτες, χριστιανοί και ξεχασμένες θρησκευτικές ομάδες, Βρετανοί, βασιλιάδες, Κούρδοι, ο Σαντάμ Χουσεΐν: κομμάτια της πολυκύμαντης ιστορίας της.
Η βιβλιοθηκάριος Αλία Μοχάμεντ Μπέικερ μένει και εργάζεται στην Βασόρα. Η βιβλιοθήκη έχει την εικόνα μιας αναγνωρίσιμης βιβλιοθήκης: χώρος με βιβλία ένα γύρω και ανθρώπους που αγαπούν το διάβασμα και την κουβέντα. Μόνο που οι κουβέντες γεμίζουν ανησυχία για το μέλλον που φέρνει τον πόλεμο στη ζωή των κατοίκων της Βασόρας στο Ιράκ. Τα βιβλία νέα και παλιά (ανάμεσά τους και μια βιογραφία του Μωάμεθ 700 χρόνων) θα κινδυνεύσουν, προβλέπει με αγωνία η Αλία και ζητά από τον κυβερνήτη την άδεια να μεταφερθούν. Ο κυβερνήτης πίσω από το γραφείο του βαρύς και ασυγκίνητος, αρνείται. Η Αλία, όμως, δεν πτοείται. Είναι αποφασισμένη να σώσει τα βιβλία με τα ίδια της τα χέρια. Νύχτα μεταφέρει όσα μπορεί με το αυτοκινητάκι της σιγά σιγά στο σπίτι της. Ο πόλεμος όλο και πλησιάζει. Η ταράτσα της βιβλιοθήκης γεμίζει όπλα και στρατιώτες. Ο πόλεμος φτάνει με βόμβες από τον ουρανό. Φωτιές, καπνοί παντού. Η βιβλιοθήκη εγκαταλείπεται από όλους, όχι όμως από την Αλία. Ζητά βοήθεια από τον φίλο εστιάτορα γείτονα. Εκεί μέσα σε ένα εστιατόριο βρίσκουν καταφύγιο τα βιβλία, οι πνευματικές τροφές. Και ευτυχώς γιατί μετά από εννέα ημέρες φωτιά καταβροχθίζει το κτίριο της βιβλιοθήκης εντελώς. Ο πόλεμος αλλάζει κατεύθυνση και η Αλία που δεν ησυχάζει μεταφέρει τα 30.000 βιβλία εκτός από το δικό της σπίτι, σε σπίτια φίλων. Το δικό της είναι ολογεμάτο. Την περιτριγυρίζουν, την περικυκλώνουν. Εκείνη, τα προστατεύει, τα φροντίζει, περιμένει και ονειρεύεται μια καινούργια βιβλιοθήκη που θα στεγάσει τα βιβλία τη παλιάς. Ονειρεύεται ότι μετά τις καταστροφές θα είναι παρούσα όταν έρθει η ώρα του διαβάσματος και της κουβέντας για καλύτερη ζωή. Τι και αν φοράει μαντίλα που κρύβει τα μαλλιά της, είναι φύλακας των βιβλίων του δικού της πολιτισμού και άλλων και το απόδειξε.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ
Στην Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου που διαφημίζεται από τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς και θα γίνει στις αρχές Φεβρουαρίου, ελπίζω να εντοπιστούν και άλλα βιβλία για βιβλία. Και που είναι παιδικά ενδιαφέρουν την στήλη ιδιαίτερα. Τα παιδικά είναι βιβλία της απαρχής, του ξεκινήματος. Όλοι θυμόμαστε εκείνα που μας άρεσαν όταν πρωτοκατακτήσαμε την ανάγνωση, που αρχίσαμε να έχουμε την έννοια της επιλογής, τι μας άρεσε να διαβάζουμε και τι όχι και τόσο.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 13

2008-01-13T11:38:00.000+02:00

Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Ποιήματα, μετάφραση, εισαγωγή, σχόλια: Δημήτρης Καλοκύρης, έκδοση β΄, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2006, 302 σ.

Ωπ! Αυτή την εβδομάδα δεν έχει Βιβλία για Βιβλία ακριβώς μα στίχους και ποιήματα για βιβλία, βιβλιοθήκες, ανάγνωση, γνώση, γλώσσες, ιστορίες από τα παλιά χρόνια σωσμένες μέσα από την γραπτή παράδοση. Στον συγκεντρωτικό τόμο των ποιημάτων του Μπόρχες (όπως υπάρχει τέτοιος και για τα δοκίμια και για τα πεζά του) δεν κρύβεται τίποτα άλλο παρά ένα μεγάλος περίπατος στην ανθρώπινη περιπέτεια –μέσα από τις μικρές ιστορίες της και την δική του ατομική- όπως τις γνωρίζουμε από κείμενα περασμένα, δοσμένες με την ποιητική του. Ολόκληρος σχεδόν ο τόμος ποιημάτων αναφέρεται περίπου παντού με επιμονή στον πολιτισμό των βιβλίων, του μνημονικού μηχανισμού. Ποιήματα με θέμα κεντρικό τον βιβλιόκοσμο, και αράδες διάσπαρτες για τη μαγεία του, εικόνες, παρομοιώσεις, αλληγορίες, περιγραφές και ανθρώπους του μύθου και της πραγματικότητας που έγραψαν ή ενέπνευσαν άλλους να τους θαυμάσουν για την ομορφιά, τη χάρη, τη σκέψη, τη γενναιότητα ή την ξεχωριστάδα τους διαχρονικά και διατοπικά.
Ποιήματα αναπλασμένης μνήμης βγαλμένα από την αστείρευτη μνήμη του τυφλού ποιητή που ο νους του κρατάει την όραση σαν αίσθημα ζωντανό (Απ’ τα βιβλία δεν του απομένει παρά μονάχα ό,τι έχει συγκρατήσει/η μνήμη, η όψη αυτή της λήθης/που διατηρεί το μέγεθος, μα όχι την αίσθηση…, «Ο Τυφλός», σ. 194). Αντίθετα με ό,τι συχνά συμβαίνει στους τεχνικά βλέποντες ανθρώπους που στην ουσία είναι τυφλοί γιατί ενώ βλέπουν δεν νιώθουν και δεν διαβλέπουν. (Γεγονός επισημασμένο από τον τυφλό μάντη που προειδοποιεί τον Οιδίποδα «τυφλό στα αφτιά και στο νου» για να δει το μέγεθος του τραγικού που ο ίδιος έχει εξωθήσει μόνο μετά την αυτοτύφλωσή του.)
Και εδώ δέος με πιάνει με την ιδέα μοναχά του εγχειρήματος της παρουσίασης του Μπόρχες, τα ποιήματά του είναι που με παρασέρνουν και να τους αντισταθώ δεν μπορώ.
Ολόκληρα ποιήματα κλείνουν τις τάξεις των βιβλίων που του δίνουν παρηγοριά, αγαλλίαση και πόνο, όχι μόνο γιατί δεν μπορεί να διαβάσει μα γιατί από τα τόσα κείμενα που έχουν γραφτεί πάνω στη γη/έχω διαβάσει ελάχιστα/κι αυτά τα ίδια συνεχίζω να διαβάζω με τη μνήμη,/να τα ξαναδιαβάζω και να τα μεταπλάθω (σ. 140). Στο «Ποίημα των δώρων» ειρωνικά τα δώρα του είναι η νύχτα και τα βιβλία, ακριβώς σε αυτόν … που ως και τον Παράδεισο σαν μια/απέραντη βιβλιοθήκη ονειρευόμουν… (σ. 41). «Ο φύλακας των βιβλίων» που φυλάει τους κήπους, τους ναούς και την αιτία που υπάρχουν οι ναοί, και παρηγοριέται με την σκέψη πως φαντασία και παρελθόν είναι πια το ίδιο… (σ. 123-124). Ως «Ένας αναγνώστης» δεν περηφανεύεται για τις σελίδες που έχει γράψει όπως άλλοι αλλά είναι περήφανος για κείνες που έχω διαβάσει (σ. 139). «Στα βιβλία μου» που δεν ξέρουν ότι υπάρχω, μέρος του εαυτού του εκφράζεται καλύτερα παρά από τις ίδιες του τις σελίδες (σ. 198). Και αν κάηκε η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, δεν κάηκε η ιστορία, Οι αγρύπνιες των ανθρώπων θα ξαναγεννήσουν/τα αναρίθμητα βιβλία («Αλεξάνδρεια», 641 μ. Χ., σ. 213-214).
Αράδες για τη ακατάλυτη μοναδική σχέση με το διάβασμα και τους ανθρώπους παντού, σε κάθε γωνιά των λέξεων, σε κάθε γύρισμα του στίχου, πίσω από τα νοήματα. Δύσκολο να σταχυολογηθούν ώστε να βγάζουν ειρμό, ξεπηδούν φανερά μπροστά.
Αναφορά στα βιβλία αόριστα στο σύνολό τους –αλλά και όλα τα τεκμήρια του έντυπου κόσμου: χάρτες και άτλαντες, περγαμηνές, γκραβούρες, θολές δεγερτυπίες, ξεθωριασμένες φωτοτυπίες- στη δύναμή τους πάνω μας, στην ιδέα που αντιπροσωπεύουν γενικά μα και αναφορές σε πολύ συγκεκριμένα βιβλία μια ή και περισσότερες φορές το καθένα από αυτά, κολόνες κοινών παγκόσμιων αναγνώσεων αλλά και των ιδιωτικών του (ριγμένα ανάκατα εδώ ενδεικτικά και όχι όλα: η Βίβλος, το Κοράνι, οι Χίλιες και μία Νύχτες, η Κωμωδία του Δάντη, οι Εννεάδες, η εγκυκλοπαίδεια του Μπρόκχαους έχει δικές ιδιαίτερες γραμμές στη σ. 230)
Ο φύλακας των βιβλίων, ο αναγνώστης τριγυρισμένος βυθισμένος στα βιβλία που ψηλαφεί αλλά μόλις τα ανοίγει τα γράμματά τους χάνονται στο ποίημα του με τίτλο «Εγώ» λέει για τον ίδιο:
…
είμαι τα σπάνια βιβλία, οι σπάνιες
γκραβούρες με τη φθορά του χρόνου.
Είμαι εκείνος που φθονεί αυτούς που έχουν πεθάνει.
Το πιο παράξενο είναι να είμαι κάποιος που συνταιριάζει
λέξεις, σ’ ένα δωμάτιο κάποιου σπιτιού. (σ. 181)

Λίγα από τα πολλά…

Υ.Γ. Αναζήτησα τα ποιήματα του Μπόρχες με αφορμή το Περί Βιβλιοθηκών για να το λάβω ως δώρο Χριστουγέννων από το λαγωνικό της στήλης και να ανακαλύψω πόσο βαθιά ήταν βιβλίο για τα βιβλία.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 12

2008-01-06T17:16:00.000+02:00

Ντανιέλ Πενάκ, Σαν ένα μυθιστόρημα, μετάφραση Ρένα Χατχούτ, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2000, 156 σ.

Ανάγνωση και γραφή. Προηγείται η ανάγνωση της γραφής καθώς παρατήρηση, ανάγνωση και ερμηνεία του περιβάλλοντος χώρου, αλλά και των συμπεριφορών ζώντων οργανισμών είναι ανθρώπινες διεργασίες γνωστές πριν να εφευρεθεί η γραφή, ο γραπτός κώδικας, ο διδάξιμος, αναγνωρίσιμος, κοινός για ομάδες (πριν το δώρο της τεχνητής μνήμης του Αιγύπτιου θεού Θωθ προς τους ανθρώπους παρ’ όλες τις αντιρρήσεις του Φαραώ).
Μέσα από το θαυμαστό βιβλίο του Alberto Manguel η Ιστορία της ανάγνωσης (Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη, 1997, 548 σ.) γίνεται φανερό το πολύ απλό ότι και η ιστορία της ανάγνωσης έχει περάσει από φάσεις και στάδια, έχει εξελιχθεί μέσα από το πέρασμα των αιώνων. Δεν είναι μόνον αυτό που νομίζουμε σήμερα και μάλλον δεν είναι εκείνο που θα είναι αύριο. Και αυτό για να απαντηθεί ένα ερώτημα που τέθηκε μεταξύ άλλων στο Συνέδριο με θέμα «ΜΜΕ & Λογοτεχνία: το παρόν και το μέλλον μιας συμπόρευσης», που έγινε στις 28 και 29 Νοεμβρίου 2007, οργανωμένο από την Εταιρεία Συγγραφέων και την Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας-Γενική Γραμματείας Ενημέρωσης. Το ερώτημα που στη βάση του εξέπεμπε δυσφορία, ήταν αν είναι δυνατόν να διαβαστεί ο Ντοστογιέφκι από το διαδίκτυο ή ηλεκτρονικά με τον ίδιο τρόπο όπως μέσα από ένα έντυπο βιβλίο. Η απάντηση, νομίζω είναι ότι όχι δεν μπορεί γιατί δεν είναι το ίδιο αλλά μπορεί με άλλον που δεν αποκλείει τον προηγούμενο. Ο Ντοστογιέφκι έχει διαβαστεί με πολλούς τρόπους έως σήμερα: σε συνέχειες εφημερίδων, σε ευτελή φυλλάδια πλανόδιων, σε πολυτελείς τόμους, σε κόμικς μαυρόασπρα και έγχρωμα, σε παιδικές απλοποιημένες εκδοχές, σε σχολικά και πανεπιστημιακά βοηθήματα, σε σαλόνια, σε γωνιές σκοτεινές, από το ραδιόφωνο, το σινεμά, την τηλεόραση, από φτωχές μεταφράσεις και από πολύ ψαγμένες και πάει λέγοντας. Καθεμιά από τις αναγνώσεις έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά, φέρνουν άλλα πράγματα στον αναγνώστη και μάλλον μπορούν να φέρουν και άλλα στον ψηφιακό κόσμο. Εμπλουτιστικά. Δεν χρειάζεται να πεθάνει ένα είδος ανάγνωσης για να υπάρξει ένα άλλο. Παράλληλα και εναλλακτικά.
Χονδρικά ο Πενάκ πραγματεύεται τη θεσμοθετημένη μη δημιουργική ανάγνωση μέσα από το κανάλι της σχολικής εκπαίδευσης, τα ερωτηματικά που γεννά η διαπίστωση αυτή και προτείνει λύσεις-απαντήσεις στο ζήτημα αντιμετώπισης της διδαχής της ανάγνωσης και της «πράξης της ανάγνωσης» γενικότερα. Σκέψεις, προσωπικές εμπειρίες, διαπιστώσεις συγκροτούν το Σαν ένα μυθιστόρημα (1992) σε σύντομα κεφάλαια γραμμένα με αμεσότητα και ζωντάνια που περιλαμβάνουν άφθονα στοιχεία κριτικής και αυτοκριτικής (Δεν φταίει μόνο η τηλεόραση… ανάμεσα στη γενιά των παιδιών ας και σε μας, … , οι δεκαετίες είχαν επίδραση αιώνων…, σ.27).

Δομημένο σε τέσσερα μέρη παρακολουθεί τη μύηση στον κόσμο της ανάγνωσης του νέου ανθρώπου πριν μάθει ο ίδιος την αποκωδικοποίηση.
Στο πρώτο μέρος η «Γέννηση του Αλχημιστή», η ανάγνωση του γονέα πριν την τελετουργική ‘καληνύχτα’, ένα δώρο, χωρίς απαιτήσεις και ανταλλάγματα. «Δωρεάν, που είναι το μόνο νόμισμα της τέχνης» (σ. 34). Το σχολείο που μαθαίνει την τεχνική αλλά εξαφανίζει το νόημα μέσα στο πλήθος των λέξεων (σ. 45). Η προσπάθεια που στραμπουλάει την όποια ευχαρίστηση.
Στο δεύτερο μέρος «Πρέπει να διαβάζουμε (Το δόγμα)» κοινή είναι η ομολογία της ανάγκης για διάβασμα, έλα που υπάρχουν ενήλικες που δεν διάβασαν ποτέ και τύπτονται για αυτό, άλλοι που νοσταλγούν τις παλιές τους αναγνώσεις, εκείνοι που διαβάζουν μόνον τα χρήσιμα και εκείνοι που διαβάζουν μόνο τους κλασικούς, που ξαναδιαβάζουν περασμένα κείμενα, που διαβάζουν ακολουθώντας τον συρμό, που ό,τι διάβασαν διάβασαν, όσοι διαβάζουν αδιακρίτως, (σ. 64-65) και σε λίστα οι χίλιοι σωστοί λόγοι γιατί είναι ‘καλό’ το διάβασμα (σ. 66-67). Η αποτυχία έγκειται στο γεγονός ότι η «ζωντάνια ποτέ δεν μπήκε στο πρόγραμμα της διδακτέας ύλη» (σ. 74) ενώ όλες οι αναγνώσεις συνιστούν πράξεις αντίστασης, σε όλα και όλους που μας σώζει και από τον ίδιο του εαυτό μας (σ. 75-76).
Το τρίτο μέρος τιτλοφορείται «Δώστε τους να διαβάσουν» αναφέρεται σε ένα πείραμα σε σχολείο ατίθασων και προβληματικών μαθητών όπου ο καθηγητής πήρε ρίσκο κερδίζοντας στοίχημα της ανατροπής του τι κάνει ένα μαθητή ικανό για μάθηση. Απλοί φόβοι (μήπως και δεν καταλάβω, μα δεν είμαι καλός, μα έχω μαθησιακές δυσκολίες, μα δεν θα τα καταφέρω έως το τέλος, πού να βρεθεί ο ικανός και κατάλληλος χρόνος…) που από μακριά ρίχνουν μακριές σκιές μα από κοντά εξαφανίζονται.
Το τέταρτο μέρος κάτι σαν τον Δεκάλογο του αναγνώστη τιτλοφορείται «Το τι θα διαβάσει ο κόσμος (ή: Τα απαράγραπτα δικαιώματα του αναγνώστη) με πρώτο το δικαίωμα να μην διαβάζει καθόλου. Αλλά και άλλα επαναστατικά και απελευθερωτικά δικαιώματα όπως να πηδάμε σελίδες, να μην τελειώνουμε ένα βιβλίο, να ξαναδιαβάζουμε, να διαβάζουμε οτιδήποτε και οπουδήποτε, να τσαλαβουτάμε, να διαβάζουμε δυνατά, αυτό που αποκαλεί δικαίωμα στο μποβαρισμό (αισθησιασμό), και τέλος στο δικαίωμα της σιωπής, της μεταφυσικής ανάγκης για συντροφιά στην μοναχική πορεία από την ζωή στον θάνατο.
Και για να μην κλείσει η παρουσίαση όπως κλείνει το βιβλίο με ένα βάρος, κρατάω ότι η ανάγνωση πάνω και μέσα από όλα τα κείμενα των ανθρώπων είναι σαν να ταξιδεύεις χωρίς διαβατήριο (σ. 120), ελεύθερα, μοναχική η πορεία στην κατάληξή της αλλά και ταξίδι ελευθερίας.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 11

2007-12-30T23:45:00.000+02:00

Περί Βιβλιοθηκών, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 1993, 260 σ.

Της Καρολίνας

Και επειδή συνηθίζεται στο τέλος κάθε ημερολογιακού χρόνου να γίνονται απολογισμοί, να θεώνται τα πράγματα συνολικότερα έτσι αυτήν την τελευταία εβδομάδα του 2007, να μια δεκαπεντάχρονη ανθολογία που περιλαμβάνει κείμενα και αποσπάσματα που αναφέρονται σε βιβλιοθήκες. «Βιβλιοφιλική και παιγνιώδης» -χαρακτηρίζεται στο εκδοτικό σημείωμα- καθώς συγκεντρώνει γραπτά που προέρχονται από διαφορετικά είδη του λόγου (λογοτεχνία, μυθιστόρημα, ποίηση, απολογισμοί και ομιλίες, κόμικς), από γεωγραφικούς τόπους ποικίλους, με εικόνες πλούσιες, την βιβλιοθήκη σε ρόλους, σκηνικούς, λυρικούς, ιστορικούς, δράσης και βάλε. Χωρίς να διεκδικεί τίτλο πληρότητας, κλείνει το μάτι στην σοβαροφάνεια και βάζει τους αναγνώστες στον αποτυπωμένο τυπωμένο κόσμο.
Το βιβλίο, για την ακρίβεια το αντίτυπο με αριθμό 269 από τα 2.000 που γεννήθηκαν τον Δεκέμβριο του 1993, τοποθετημένο στο ειδικό ράφι έχει την ράχη όχι ακριβώς σπασμένη μα σίγουρα έχει χάσει το κάθετο στητό της σχήμα και γέρνει λίγο προς τα μπροστά, όχι γιατί είναι βασανισμένο αλλά γιατί αντίθετα είναι ένα βιβλίο αγαπημένο, πολύ πολύ και ξανά ξανά διαβασμένο. Παρατηρώ ότι έχουν κιτρινίσει τα περιθώρια των σελίδων που πλαισιώνουν τη διάστικτη καρδιά καθεμιάς. Το φυλλομετρώ μετά από καιρό.
Βιβλιοθήκη μπορεί να είναι διάφορα: ένα συγκεκριμένο έπιπλο που φιλοξενεί βιβλία (αντικείμενο), ένα δωμάτιο γενικά (χώρος), μια συλλογή βιβλίων που ανήκει σε έναν ιδιώτη, σε ένα ίδρυμα, σε έναν οργανισμό, ή ακόμα ένας οργανισμός ο σκοπός του οποίου είναι να αναπτύσσει συλλογές βιβλίων και να τις διαθέτει σε κοινό. Η λέξη βιβλιοθήκη μπορεί να λειτουργεί και μεταφορικά για το σύνολο των τακτοποιημένων γνώσεων, καταγεγραμμένων εμπειριών, ιστοριών, αισθημάτων. Μπορεί να έχει και μια μυθική διάσταση, όπως για παράδειγμα με την χαμένη και πρόσφατα κερδισμένη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Μπορεί να εκφράζει μια από τις αγωνίες του ανθρώπου να καταλάβει το τοπίο και τα φαινόμενα που τον περιβάλλουν, εξαντλητικά και ολοκληρωτικά. Ένα μέρος που υπάρχουν απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα που έχουν τεθεί. Ίσως και οι ξεχασμένες, χαμένες ανθρώπινες κατακτήσεις. Ένα σημείο πληροφορίας, γνώσης, σοφίας.
Ο Ιούλιος Βερν ανοίγει τον τόμο με την βιβλιοθήκη του πλοιάρχου Νέμο στο υποβρύχιο «Ναυτίλος», όπου καπνίζει πούρα από θαλάσσια φύκια, ο Ανδρέας Εμπειρίκος δεν παραλείπει να διαθέτει μια πλουσιότατη βιβλιοθήκη στον Μεγάλο Ανατολικό, με κλασικά έργα φιλοσοφίας, γραμματολογίας και ιστορίας της δυτικής κουλτούρας, περιλαμβανομένου και του μαρκησίου ντε Σαντ που ερεθίζει ιδιαίτερα –και όχι πνευματικά- τον Ελβετό ιατροφιλόσοφο.
Ένα πεζό απόσπασμα και δύο ποιήματα του Μπόρχες του τυφλού φύλακα των βιβλίων, αναγνώστη και πλάστη που «οι φωνές των νεκρών θα [του] μιλούν για πάντα» και «Καλύτερα έτσι», ενώ η δική του ανακουφίζει εμάς γιατί τα λόγια του ενός στάζουν βάλσαμο στην ψυχή του άλλου από παλιά, από πάντοτε.
Μια διάλεξη του Umberto Eco με τίτλο «De Bibliotheca» το 1981 στο Μιλάνο που πατούσε στα λόγια του Μπόρχες για να περιγράψει την κακή και την πώς θα πρέπει να είναι βιβλιοθήκη. Η Dorothy L. Sayers στο διήγημα «Φόνος στο Πέντεκοστ» χρησιμοποιεί την οξφορδιανή βιβλιοθήκη και ειδικά το τμήμα της κατηγορίας Γ, όπου έχουν καταχωρηθεί τα άσεμνα, ως άλλοθι για τον δράστη. Ακολουθεί ένα κεφάλαιο μυθιστορήματος επιγραφόμενο «Η Βιβλιοθήκη» του συγγραφέα μαθηματικού Jacques Roubaud, και εδώ οι πρακτικές της βιβλιοθήκης περιγράφονται ως «αμυντική στρατηγική» μέσω των επιμέρους τεχνασμάτων της πλάνης, της αποτροπής, της κωλυσιεργίας, των ασκήσεων πυρκαγιάς και το περιβάλλον ως φρούριο (μέγας πόνος εδώ καταλαμβάνει τον αναγνώστη που δεν του είναι άγνωστα όσα περιγράφονται και θα είχε και άλλα τόσα να προσθέσει). Ο Georges Perec μοιράζεται μαζί μας «Μικρές σημειώσεις για την τέχνη και τον τρόπο να τακτοποιούμε τα βιβλία μας», πηγαίνει στη βιβλιοθήκη του «Ναυτίλου» και μετά σε περί χώρου και τρόπου τάξεως. Ο Walter Benjamin «Αποσυσκευάζει τη βιβλιοθήκη του» βλέποντας τον εαυτό του ως συλλέκτη˙ η κατοχή είναι μια βαθιά σχέση με τα αντικείμενα˙ ακόμα και ο συγγραφέας είναι ένας συλλέκτης που προκειμένου να αποκτήσει βιβλία, γράφει (σ. 154). Για τον Henri Meschonnig στην «Ατέρμονη βιβλιοθήκη και τα βιβλία της» κάθε βιβλιοθήκη είναι μοναδική, είναι έργο και ζει όσο ζει το χέρι που την φροντίζει και την πλουτίζει, είναι «διαδρομή που διασχίζει τη ζωή» (σ. 173). Φάρειναϊτ 451 είναι το μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας του Ray Bradbury, ολόκληρο για βιβλία σε έναν κόσμο αποξενωμένο από αυτά που τα καταστρέφει συστηματικά. Ένα απόσπασμα είναι λίγο, απλά ενδεικτικό. Ο Εμμανουήλ Ροΐδης, έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης τα χρόνια 1880-1903, καταγράφει μεθοδικά και αναλυτικά τα προβλήματα την πρώτη χρονιά της εφορίας του, προτείνει λύσεις, μάταια όμως, όπως αποδεικνύουν τα χρόνια που έχουν περάσει.
Αντί επιλόγου δύο μονοσέλιδα αποσπάσματα από γραπτά του Gerard de Nerval και του Δημήτρη Καλοκύρη. Η περί βιβλιοθηκών ανθολογία κλείνει με την βιβλιοθήκη των 2.000 τόμων του θείου Σκρουτζ που καλούνται να ξεσκονίσουν τα ανιψάκια για να τους πέσει με την μία στο κεφάλι εκείνο ακριβώς το βιβλίο που κρύβει τους τίτλους ιδιοκτησίας του νησιού Σινόκ στον Ειρηνικό Ωκεανό, η περιπέτεια βρήκε την αρχή της...
Οι εκδόσεις Άγρα σχεδίαζαν έναν τόμο με επιλογή κλασικών κειμένων περί βιβλιοφιλίας, με κείμενα που ήδη είχαν εντοπιστεί και αναφέρονται στο σημείωμα του επιμελητή εκδότη (σημείωση σ. 9). Πού είναι; Μάλλον η έκδοση αυτή έμεινε μια ευγενική πρόθεση. Και υπάρχουν τόσα κείμενα παλαιότερα αλλά και πιο φρέσκα με σύγχρονες οπτικές, περιγραφές, ρόλους και προβληματισμούς γύρω από τις βιβλιοθήκες…

ΕΚΘΕΣΗ: L’Enfer de la Bibliotheque. Eros au secret

2007-12-26T17:51:00.000+02:00

ΕΘΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ
ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΑΣ

ΕΚΘΕΣΗ
L’Enfer de la Bibliotheque. Eros au secret

4 Δεκεμβρίου 2007 – 2 Μαρτίου 2008

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας παρουσιάζει για πρώτη φορά τις κρυφές συλλογές ερωτικών βιβλίων και εκδόσεων που χρονολογούνται από τον 16ο αιώνα ως σήμερα.

Από τις 4 Δεκεμβρίου ως τις 2 Μαρτίου 2008 κάτοικοι και επισκέπτες του Παρισιού θα έχουν τη δυνατότητα να επισκεφθούν το πολιτιστικό παράρτημα της Κόλασης(Enfer), το οποίο φιλοξενείται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Η έκθεση είναι ανοιχτή στο κοινό, σε όλους όσοι είναι άνω των 16 ετών και η είσοδος κοστίζει 7 ευρώ.

Για περισσότερες πληροφορίες εδώ, αλλά και εδώ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 10

2007-12-23T10:31:00.000+02:00

Ζόραν Ζίβκοβιτς, Η βιογραφία ενός βιβλίου, μετάφραση Σλάταν Κλάριτς, Κέδρος, Αθήνα 2006, 276 σ.

Άνθρωποι που πραγματικά αγαπούν το βιβλίο θα ήθελαν να αποκτήσουν αυτό το βιβλίο με τον αυτοβιογραφικό τίτλο, να δουν να ξετυλίγεται άλλη μια ιστορία με πρωταγωνιστή το βιβλίο. Τι πρωτοτυπία έχει φέρει, ποια είναι «η καινούργια είσοδος στο μυστήριο» της συγγραφής για θέμα αγαπημένο και πώς την έχει πλησιάσει, «το κελάδημά» του σύμφωνα με τον Lu Chi (βλέπε Βιβλία για βιβλία 6). Και εγώ ανάμεσα σε αυτούς που κουβαλάνε σαν τρόπαιο στη φωλιά τους και δέχονται κάθε καινούργιο βιβλίο στη ζωή τους σαν δώρο χαράς και εξερεύνησης.
Πόσο με στενοχώρησε που δεν άντεξα να το διαβάσω έως το τέλος. Το μέσιασα και μετά το ξεφύλλιζα ακατάστατα μπρος πίσω. Γιατί έπρεπε να διαβάσω να γκρεμίζεται με λόγια σκληρά με υπαινιγμούς μιας αίσθησης του αστείου και μίζερης κριτικής κάθε συντελεστής του κόσμου του βιβλίου. Να διαβάζω σε κάθε σελίδα, σε κάθε αράδα την αποδόμηση του βιβλιακού μέσου. Ένα βιβλίο που δεν έχει κεφάλαια, δεν χωρίζεται πουθενά, ρέει συνεχώς βομβαρδίζοντας κάθετα, οριζόντια, χιαστί, αλύπητα ό,τι έστω άπτεται του έντυπου λόγου. Οι προσωπικότητες καρικατούρες υπερβολικά δοσμένες φτάνουν στα άκρα της αμηχανίας ή της σκληρότητας, στο όνομα ενός σατιρικού ύφους.
Τα βιβλία προσωποποιούνται και μιλάνε για να αποδείξουν την ανωτερότητά τους (έξυπνα, σοφά, νοήμονα) έναντι του ανθρώπινου είδους. Γκρινιάζουν ατελείωτα για την συμπεριφορά των αναγνωστών που τους κακοφέρονται ασυλλόγιστα σαν κουρασμένα κομπλεξικά από γεννησιμιού τους χωρίς καμιά αίσθηση της επικοινωνίας. Όλα τα ενοχλούν: το διάβασμα σε ανοιχτούς χώρους αλλά και η φύλαξη σε κλειστούς, το γύρισμα των σελίδων, οι σημειώσεις και οι υπογραμμίσεις (μουτζούρωμα), το σκίσιμο (δίκαια εδώ), οι φωτοτυπίες, ο δανεισμός, η καταδίκη του στην πυρά αλλά και η αχρησία τους, όλοι οι τρόποι ανάγνωσης. Μετά περνάμε σε παραθετική αφήγηση όπου κρίνονται οι βιβλιοθήκες για το κοινό, τα βιβλιοπωλεία (σκλαβοπάζαρα), οι κλέφτες, οι εκπτώσεις, τα ξεπουλήματα, οι σφραγίδες, τα παλαιοπωλεία, οι βιβλιοφάγοι και φανατικοί συλλέκτες, τα σχολικά βιβλία (γενοκτονία), οι πλασιέδες και πλανόδιοι πωλητές και παλαιοπώλες, οι συγγραφείς, οι εκδοτικοί οίκοι, οι γραμματείς, οι επιμελητές, οι παρουσιάσεις, το εξώφυλλο και το χαρτί, ο όγκος και η εμφάνισή του, η εμπορικότητα, οι κριτικοί, οι δημοσιογράφοι, τα βραβεία και οι επιτροπές κρίσης και όλη η λειτουργία του κυκλώματος, τα τυπογραφεία, οι στοιχειοθέτες και πάει λέγοντας.
Στο τέλος διά στόματος ενός εκδότη μετά από ένα καταιγιστικό λογύδριο και πάλι, ανακοινώνεται ο θάνατος του βιβλίου με την έλευση και εγκαθίδρυση του οπτικού δίσκου που έχει κάτι το χαιρέκακο και τελεσίδικο. Κανένας προβληματισμός για αλληλοσυμπλήρωση και συνύπαρξη. Ένα στραμπουληγμένο, ό,τι να’ ναι τέλος, αρκεί να φύγει από τη μέση το βιβλίο. Αλήθεια, τι δυστυχισμένο βιβλίο να αναφέρεται στον εαυτό του με τόσο μηδενισμό και απαξία
Ακόμα και αν σε ορισμένα σημεία μπορεί δίκαια να έθετε ζητήματα ήταν με τέτοιο τρόπο που άθελά μου ξεσήκωνε την εσωτερική μου αντίδραση, και ένα έντονο μάμαλο. Τέτοια και τόση αντίδραση που ήθελα να απαντήσω στο ίδιο ύφος επιχείρημα το επιχείρημα, εικόνα την εικόνα που έχει στήσει. Ούτε καν για αστείο δεν μπορούσα να το πάρω (μόνο το παράπονο έπαιρνε εμένα) ούτε σαν ανατρεπτική θεώρηση που μπορούν να έχουν τα πράγματα για το πνεύμα της γραφής και το είδος της κριτικής του. Δεν είναι δα τα βιβλία τόσο υπερεκτιμημένα για να έχουν κουράσει και να τα φέρουμε σε ένα ίσο. Ότι ως «πνευματικά προϊόντα» διακινούνται με οικονομικούς όρους είναι γεγονός. Και υπομειδιώντας με θωρεί ο συγγραφέας στο αφτί του εξωφύλλου όπου σημειώνεται ότι το αντικείμενό του είναι η θεωρία της λογοτεχνίας (δηλαδή την έχει φάει με το κουτάλι και τη λογοτεχνία και τη θεωρία) και ότι έχει γράψει δώδεκα μυθιστορήματα από τα οποία τρία τουλάχιστον από τον τίτλο τους αναφέρονται στο βιβλίο, στη βιβλιοθήκη και τον συγγραφέα (δηλαδή το έχει τσακίσει το ζήτημα κατ’ επανάληψη).
Τώρα γιατί για δέκατο Βιβλίο για βιβλία, αντί για το «δέκα το καλό», διάλεξα ένα που τόσο πολύ με εκνεύρισε, θέτει ένα ερώτημα φύσης ή θέσης αντιδραστικής. Το σκέφτομαι προβληματισμένη χριστουγεννιάτικα…

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 9

2007-12-16T12:24:00.000+02:00

Αντώνης Παπαθεοδούλου-Τερέσα Ινφάντε, Το παρανομύθι, εικονογράφηση Δέσποινα Καραπάνου, εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος, Αθήνα 2006, 57 σ., σειρά: πτήσεις Junior, για παιδιά 7-9 χρονών.

Η βιβλιοφιλἰα απευθύνεται σε συγκεκριμένη ηλικία;
Η απάντηση μπορεί να είναι μόνο μία.
Τα βιβλία είναι για όλους και τα βιβλία για παιδιά είναι ολόκληρη ιστορία.
Είναι μια προβολή για το τι κρίνουμε ότι ταιριάζει στα παιδιά. Μια κάθοδος στην παιδική ηλικία των ενήλικων αναγνωστών και του συγγραφέα, μια ανάδυση αναμνήσεων που γυροφέρνουν με μεταγενέστερες εμπειρίες, είναι μια νοσταλγική τάση ποτισμένη με την αισιοδοξία ότι ο επόμενος ξεκινά με άλλες, ίσως ευνοϊκότερες, προδιαγραφές. Τα βιβλία για παιδιά βγάζουν χρώμα και συναίσθημα, προσφέρουν καλόβολη καθοδήγηση στον έξω μικρόκοσμο και στην υφήλιο όλη, σωρευμένη και τακτοποιημένη πληροφορία, περιπέτεια στην πραγματικότητα και εξερεύνηση στη φανταστική δυνατότητα.
Σε μια σοβαρή επιστημονική βιβλιοθήκη υπό την αυστηρή επίβλεψη του Μεγάλου Ευρετηρίου, βρίσκεται από λάθος ενός φοιτητή της Γεωλογίας, ένα Παραμύθι. Ως είδος άγνωστο συλλαμβάνεται από δύο τόμους της Στρατιωτικής Ιστορίας για να δικαστεί την επόμενη στο ράφι της Νομικής. Τα λόγια του Παραμυθιού ξεσηκώνουν τα άλλα βιβλία. Δεν υπάρχει η χώρα των χίλιων δράκων, λέει η Γεωγραφία, δεν υπάρχουν καν δράκοι, το περιγελάει η Ζωολογία, για να καταδικαστεί με την κατηγορία της ψευδορκίας και παράνομης εισβολής στην βιβλιοθήκης της ακριβούς ανθρώπινης γνώσης σε ισόβια φυλάκιση στο τελευταίο ράφι. Και ίσως να έμενε εκεί για πάντα αν δεν ξεσπούσε φωτιά και το Παραμύθι δεν έσωζε όλα βιβλία με την ιδέα του να ενώσουν τους σελιδοδείκτες τους –όπως έκανε ο πρίγκιπας με τα σεντόνια- και να γλιστρήσουν μακριά από τις φλόγες. Φυλάσσονται όλα μαζί στριμωγμένα μέσα σε ένα κιβώτιο για τέσσερις μήνες έως ότου τοποθετηθούν στην νέα βιβλιοθήκη. Στο διάστημα που περνούν στο κιβώτιο γνωρίζονται καλύτερα και οι ανθρώπινες γνώσεις ξαναλέγονται με καινούριο τρόπο, αυτόν του Παραμυθιού. Όταν τοποθετούνται στην βιβλιοθήκη, τα επιστημονικά βιβλία μάταια αναζητούν το Παραμύθι. Δεν είναι ανάμεσά τους. Ανησυχία κυριεύει τα βιβλία ώσπου μαθαίνουν ότι είναι φυλακισμένο σε άλλο τμήμα. Αποφασίζεται αποστολή διάσωσής του από το επικίνδυνο παιδικό τμήμα. Μια έκπληξη τους περιμένει όταν με χίλιους κόπους φτάνουν εκεί. Τα παιδιά αγαπούν και ακούνε με ανοιχτό το στόμα το ευτυχισμένο Παραμύθι. Η αποστολή αποφασίζει να υποχωρήσει σιωπηλά. Συναντιούνται όμως στο καλάθι της επανατοποθέτησης και οι χαρά όλων είναι απερίγραπτη. Το Παραμύθι αναζητούσε και αυτό τους φίλους του για να αντλήσει νέες ιστορίες για ποτάμια, ζώα, αστέρια, εκστρατείες από στις σελίδες τους γιατί τα παιδιά θέλουν συνέχεια καινούριες και περισσότερες ιστορίες.
Την αρχική δυσπιστία και ορατή εχθρότητα μεταξύ των διαφορετικών βιβλίων, ανατρέπει η αναγκαστική συνύπαρξη. Η γνωριμία έρχεται να αντικαταστήσει το κλίμα άμυνας και επιθετικότητας. Μια φιλία γεννιέται στο κιβώτιο καθώς το καθένα συμβάλλει με τον τρόπο του στην κουβέντα. Όλοι έχουν κάτι να πουν που αξίζει να ακουστεί, να συγκριθεί, να τοποθετηθεί σε ένα γενικότερο πλαίσιο.
Τελικά τα αντίθετα δεν χρειάζεται να δρουν αντιθετικά γιατί είναι δυνατόν να συνυπάρχουν συμπληρωματικά. Δεν χρειάζεται να είναι όμοια και αποκλειστικά αναγνωρίσιμα για να είναι φιλικά και χαρούμενα. Δεν είναι απαραίτητο να είναι όλα συνέχεια σοβαρά, βαριά και ανελαστικά, μπορεί να λειτουργούν και με κέφι, να κλείνουν λίγο και το μάτι γελαστά.
Μια ιστορία που σπάει τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο σοβαρό και το φανταστικό, που μιλάει για αρμονική συνύπαρξη διαφορετικών στοιχείων και προχωρά μέσα από αυτήν, πέρα από αυτήν. Ζυμώματα που δεν γίνονται αυτόματα και αντικαθρεφτίσματα που θέλουν το χρόνο τους για να νετάρει η εικόνα. Υπερβάσεις που δεν είναι εύκολες αλλά δεν είναι και αδύνατες ουτοπίες.
Άλλο ένα βιβλίο που ανακάλυψε το λαγωνικό της στήλης. Το ευχαριστώ τόοοσο πολύ.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 8

2007-12-09T11:12:00.000+02:00

Δημήτρης Μαμαλούκας, Η χαμένη βιβλιοθήκη του Δημητρίου Μόστρα, μυθιστόρημα, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2007, 306 σ.

Έχουν γραφεί αστυνομικά μυθιστορήματα με φόντο δράσης βιβλιοθήκες σε διάφορες ιστορικές περιόδους, αρκετά και ορισμένα υπέρ διάσημα. Έχουν γραφεί ιστορίες αναζήτησης ενός πολύτιμου βιβλίου, μήλον της έριδος, αντικείμενο του πόθου για το οποίο γίνεται αγώνας δρόμου για την απόκτησή του. Η περίπτωση αυτού του αστυνομικού διαφέρει, καθώς εδώ η βιβλιοθήκη δεν είναι ο περίγυρος και όσα αναδύονται από την ατμόσφαιρα μιας συνηθισμένης βιβλιοθήκης, έστω και υποβλητικής: σιωπή και γωνιές, μυστικά και μυστήρια, ράχες σε γραμμική παράταξη, σκόνη, ξεχασμένα σημειώματα ανάμεσα στις σελίδες, μισοί χάρτες που οδηγούν σε θησαυρούς.
Η βιβλιοθήκη του Δημητρίου Μόστρα είναι ο πραγματικός πρωταγωνιστής ή μάλλον η μοιραία πρωταγωνίστρια. Η βιβλιοθήκη του Δημητρίου Μόστρα, μια οντότητα υπαρκτή ενός υπαρκτού φανατικού συλλέκτη βιβλίων είναι η κινητήριος δύναμη πίσω από την αστυνομική πλοκή. Ο Αρτινός Μόστρας, γραμματικός του Ιγνάτιου, μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας, έζησε στην Δυτική Ευρώπη στις αρχές του 19ου αιώνα. Το πάθος του για τα βιβλία ήταν τόσο δυνατό που δεν τον περιόριζε η ισχνή οικονομική του κατάσταση. Συγκρότησε μια σημαντική βιβλιοθήκη που, όπως παρακολουθούμε και στο μυθιστόρημα, μέσα από την αποσπασματική αλληλογραφία του, τον απασχολούσε ιδιαίτερα και ανησυχούσε για την τύχη της. Τα αυθεντικά γράμματα του Μόστρα χρησιμεύουν ως στοιχεία εντοπισμού βιβλίων της συλλογής του και ερμηνείας για την τύχη της.
Κανένα πρόσωπο της αστυνομικής ιστορίας δεν είναι αθώο, όχι μόνο με την ποινική έννοια του όρου αλλά ένοχοι αισθημάτων θυμού, εκδίκησης, φυσικών αδυναμιών, διαστροφών. Ακόμα και ο αφηγητής της ιστορίας, παρόλη τον αυτοσαρκασμό του, έχει να κρύψει, έχει κρύψει ένοχες συμπεριφορές που τον βάζουν σε κίνδυνο, αφού μάλιστα έχει τελειώσει η δράση, και η πρωταγωνίστρια (η βιβλιοθήκη) έχει ολοσχερώς και αμετάκλητα πεθάνει (καταστραφεί). Σήμερα, η τύχη της Βιβλιοθήκης είναι γνωστή αποσπασματικά, αφορά μέρη του συνόλου της (παρόμοια τύχη έχουν και άλλες βιβλιοθήκες σημαντικών λογίων, όπως για παράδειγμα αυτές του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου και του Σπυρίδωνα Ζαμπέλιου). Όλες τους αναζητούνται προκειμένου να ανασυσταθούν έστω και σε επίπεδο καταλόγου (να ξέρουμε τι περιείχαν) και αποτελούν θέματα μελέτης και ιστορικής έρευνας.
Η δράση τοποθετείται στην Ιταλία (Ρώμη, Βενετία και αλλού) και οι χαρακτήρες έχουν διαφορετικές καταγωγές, δίνοντας με αυτόν τον τρόπο στο μυθιστόρημα ένα ύφος κοσμοπολίτικο του καιρού μας αλλά και της εποχής του Μόστρα.
Παρακολουθήσεις, κυνηγητά, φόνοι, απαγωγές, όπλα, σωματοφύλακες και μπράβοι, γρήγορα αυτοκίνητα, εντυπωσιακές αισθησιακές γυναίκες, άνθρωποι του πλούτου, του υπόκοσμου, του νόμου, θύματα και θύτες. Και ο Ελληνοϊταλός Νικόλα Μιλάνο πουλά συστηματικά βιβλία της βιβλιοθήκης του πατέρα του προκειμένου να ζήσει, ακροβατώντας άλλοτε στο όριο του ειλικρινούς βιβλιόφιλου και άλλοτε του κυνικού αργόσχολου. Συναντιέται με τον Σκούρα (πρόσωπο σκοτεινό) με την προοπτική να του πουλήσει ένα από τα βιβλία του που κάποτε ανήκε στην πολύτιμη συλλογή του Μόστρα. Η βιβλιοθήκη του Σκούρα είναι η ίδια η βιβλιοθήκη του Μόστρα εμπλουτισμένη και με ορισμένα δικά του συμπληρωματικά αποκτήματα. Ο σχεδιασμός φύλαξης και προστασίας της από φυσικές καταστροφές (συνθήκες φύλαξης, έντονη ηλιοφάνεια, πλημμύρα, πυρκαγιά) και από ανθρώπινες απειλές παραπέμπει σε καταφύγιο και στρατηγικό επιτελείο των παρανοϊκών κακών που καταδιώκει στις αποστολές του ο James Bond. Και όπως όλες οι τέλειες κατασκευές και τα θεωρητικά σχήματα έχουν το αδύνατο σημείο τους που είναι δυνατόν να το γνωρίζει μόνο κάποιος από τα μέσα, το ίδιο ισχύει και για τη βιβλιοθήκη του Σκούρα. Καταστρέφεται από το οργισμένο και αδιάφορο για την χάρη των βιβλίων πρωτοπαλίκαρο, τον Ιβάν. Η βιβλιοθήκη του Μόστρα χάνεται για μια φορά ακόμα.

Οι βιβλιοθήκες του καθενός ως σύνολο έχουν την σημασία τους. Γιατί αν είμαστε αυτό που τρώμε, διαμορφώνουμε εικόνα και άποψη, σκεφτόμαστε σε συνάρτηση με αυτά που έχουμε τροφοδοτήσει το εργαλείο το νου, με άλλα λόγια και με αυτά που έχουμε διαβάσει ή ενδιαφερθεί να μαζέψουμε. Οι αναγνώσεις, οι διαβασμένες βιβλιοθήκες αποτελούν τα συστατικά της σκέψης μας, προδίδουν την δεξαμενή από όπου αντλήθηκε ουσία.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 7

2007-12-02T23:24:00.000+02:00

Νίκος Παντελάκης, «Σαν να διάβασα ένα βιβλίο». Ο βιβλιοπώλης της Εστίας αφηγείται, επιμέλεια Παναγιώτης Σουλτάνης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας-Ι.Δ.Κολλάρου & Σίας Α.Ε., Αθήνα 2003, 193 σ., σειρά: μαρτυρίες.

Οι άνθρωποι του βιβλίου είναι πολλοί, πολλοί περισσότεροι από όσοι γενικά νομίζουμε. Είναι μια στρατιά διαφόρων ειδικοτήτων, κρίκοι μιας αλυσίδας όπου κανένας κρίκος δεν είναι δυνατόν να λείπει γιατί ο ένας περασμένος μέσα τον άλλο εκτείνεται λίγο μακρύτερα, πιάνει πρώτα την δημιουργία και στην συνέχεια την διάχυση των βιβλίων. Και η διάθεση, τα ράφια των βιβλιοπωλείων και των βιβλιοθηκών –ξύλινα, σιδερένια ή ηλεκτρονικά-, οι πάγκοι των περιπτέρων και των πλανόδιων πωλητών με τις ατημέλητες στοίβες και όπου αλλού, είναι ένα σημαντικό σχεδόν τελικό στάδιο. Ίσως από τα πιο καίρια γιατί τι σημασία έχει αν κάτι υπάρχει μεν μα δεν βρίσκεται, δεν φαίνεται, δεν είναι ορατό και προσβάσιμο.
Οι άνθρωποι των βιβλιοπωλείων κατέχουν θέσεις κλειδιά στην αλυσίδα. Με τον τρόπο τους βγάζουν ένα ένα τα βιβλία στον έξω κόσμο, τα δίνουν για υιοθεσία, φροντίζουν να τους βρουν μάτια να τα διαβάσουν, σπίτια να περάσουν την ζωή τους.
Την ιστορία ενός τέτοιου ιδιαίτερου ανθρώπου που είναι υπεύθυνος για την τύχη πολλών βιβλίων από τα μικράτα του, πλησιάζουμε μέσα από την αφήγηση του Νίκου Παντελάκη. Βρέθηκε από ανάγκη στον χώρο γιατί έπρεπε να εργαστεί σε ηλικία δέκα ετών και ταίριαξε διά βίου. Ο πόλεμος ήταν η πιο μεγάλη παρέμβαση στην ζωή του Νίκου Παντελάκη από τον κόσμο των βιβλίων. Ταυτισμένος με τον ιστορικό εκδοτικό οίκο και το βιβλιοπωλείο της Αθήνας, την Εστία, κοιτάζει και παρά έξω, γενικότερα τα εκδοτικά πράγματα: τα τυπογραφεία και τους τυπογράφους, τους εκδοτικούς οίκους, τις δουλειές και την πορεία τους, τα βιβλιοπωλεία, την ζωή που δίνουν και που έχουν, το ξεκίνημα του καθενός, την πρωτοτυπία που έφεραν, τα παλιά, τα ξένα βιβλία, τις ειδικεύσεις, τους συγγραφείς με τις ανησυχίες τους. Τους γνωρίζει από κοντά σαν αληθινούς ανθρώπους με τα χούγια και τις αδυναμίες τους, εκεί που εμείς οι άλλοι, τους μαθαίνουμε μέσα από τα κείμενά τους, από την επεξεργασμένη απόσταση της γραφής. Όλοι φίλοι και γνωστοί του. Η αφήγηση έχει αμεσότητα και την ζωντάνια του προφορικού λόγου. Αναπλάθεται ένα κλίμα του βιβλιόκοσμου στον οποίο ανήκει και ενδιαφέρεται να γνωρίζει.
Είναι μια προσωπική μαρτυρία με ιδιαίτερο βάρος από μόνη της γιατί καλύπτει μια μακρά περίοδο ογδόντα χρόνων, ενός ανθρώπου που πιο βαθιά μέσα στα άδυτα του βιβλιοπεριβάλλοντος δεν γίνεται να υπάρξει. Και είναι πολύτιμη όπως κάθε μαρτυρία, από όλα τα πεδία που είτε σταδιακά είτε με βαθιές τομές αλλάζουν δραστικά και μεταμορφώνονται.
Οι νέες τεχνολογίες έχουν πολλών ειδών εφαρμογές στον τομέα του τυπωμένου λόγου και του βιβλίου, όχι μόνον τυπογραφικά και εκδοτικά μα και στην διακίνηση. Τα ηλεκτρονικά πωλητήρια και βιβλιοπωλεία προσφέρουν καινούριες δυνατότητες. Η αναζήτηση γίνεται με άνεση, χωρίς σκυψίματα και σκόνες, χωρίς χρονικό περιορισμό, μέρα, νύχτα, αξημέρωτα. Μπορείς να δεις το εξώφυλλο, και όλη την ταυτότητα της επιλογής σου, να πάρεις πρόγευση του περιεχομένου και να δεις τι είπαν άλλοι συναναγνώστες που το έχουν διαβάσει, να καθοδηγηθείς μάλιστα από τα δικά τους διαβάσματα. Δεν έχεις βάρη και κουβαλήματα. Υπάρχει η ευκολία της αποστολής στο σπίτι, να σε περιμένει ένα πακέτο επιστρέφοντας από την δουλειά σου σαν ξεχασμένο δώρο προς τον εαυτό σου, που περπάτησε έως την πόρτα σου και δεν ήξερες πότε ακριβώς θα φτάσει. Μεγάλη διευκόλυνση για όσους κατοικούν σε απόμακρες περιοχές και για όσους δεν έχουν πια τις ίδιες αντοχές. Από την άλλη κάτι λείπει σε όσους είναι «μετανάστες στην τεχνολογία» («technology immigrants»), δηλαδή έχουν γνωρίσει και τους παλιούς τρόπους και η τεχνολογία τους βρήκε αργότερα. Τους λείπει η αίσθηση της αφής, το χαρτί δεν είναι το ίδιο σε πάχος, σε υφή, σε ποιότητα. Τους λείπει η μυρωδιά του μελανιού ποτισμένου στο χαρτί που δεν είναι εκεί, και οι άλλες αναθυμιάσεις που βγάζει ένα βιβλίο. Τα φώτα, ο κόσμος που σιωπηλά φυλλομετρά παραδίπλα, το σύνολο των σχημάτων και των χρωμάτων, η ατμόσφαιρα. Τους λείπει ο Νίκος και όλοι οι Νίκοι που ήξεραν στα διάφορα βιβλιοπωλεία. Βέβαια, προς το παρόν που βρισκόμαστε σε μεταβατικό στάδιο, μπορούμε να έχουμε και τα δυο: και ατέλειωτες ιντερνετικές διαδρομές και προσωπικές συναντήσεις.

Υ.Γ. Πάλι δεν είπα ούτε τα μισά από όσα είχα σχεδιάσει (απειλητικό αυτό) αλλά δεν μπορώ να κλείσω χωρίς να κάνω δύο πληροφοριακού τύπου αναφορές: α) στο Συνέδριο με θέμα «ΜΜΕ & Λογοτεχνία: το παρόν και το μέλλον μιας συμπόρευσης», που έγινε στις 28 και 29 Νοεμβρίου 2007, οργανωμένο από την Εταιρεία Συγγραφέων και την Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας-Γενική Γραμματείας Ενημέρωσης (πολλά είχα να πω για όσα άκουσα, και δεν το παρακολούθησα και όλο) και β) μόλις κυκλοφόρησε το καινούριο βιβλίο του Umberto Eco, Αναμνήσεις επί χάρτου: κείμενα για τη βιβλιοφιλία. Ο τίτλος μιλάει από μόνος του.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 6

2007-11-26T00:09:00.000+02:00

Lu Chi, Η τέχνη του γραψίματος / Wen Fu, εισαγωγή Sam Hamill, μετάφραση Συμεών, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2003, 81 σ.

Κάθε συγγραφέας βρίσκει μια καινούργια είσοδο
στο μυστήριο,
και αυτό είναι δύσκολο να εξηγηθεί.

Ο συγγραφέας, ο ποιητής, το μυστήριο της γραφής. Ως «το εργαστήρι» του συγγραφέα περιέγραφαν τον χώρο εργασίας των πνευματικών δημιουργών στα μέσα του 20ού αιώνα, προσδίνοντάς τους την χροιά των τεχνιτών και αφαιρώντας λίγο από την μαγεία της ουράνιας έμπνευσης. Μετά το ονόμαζαν και «η κουζίνα του συγγραφέα», ενεργοποιώντας έτσι όλες τις αισθήσεις στη διαδικασία, εννοώντας ίσως τις σωστές αναλογίες και δόσεις, τις συνταγές που ποικίλλουν στην μαγειρική ανάλογα με τα υλικά, τα γεωγραφικά μήκη κι πλάτη της γης. Το «εργοστάσιο», πάλι, του συγγραφέα παραπέμπει στην τυποποιημένη και μαζική παραγωγή. Πολλά έχουν γραφεί σε όλες τις εποχές, από τους ίδιους τους συγγραφείς, από κριτικούς, σε αφιερώματα και επιμέρους εργασίες για το μυστικό της επιτυχίας, πρόσκαιρης ή και διαχρονικής. Μια από τις πρώτες σημαντικές πραγματείες για την τέχνη του γραψίματος στα αρχαία κινεζικά είναι τούτη, του Κινέζου Λου Τσι γεννημένου στο Δέλτα του Γιαντσέ ποταμού το 261 μ.Χ.
Η οικογένειά του καταγόταν από τον Βορρά, ήταν στρατιωτικοί με αναπτυγμένο το αίσθημα του καθήκοντος και κατείχε μεγάλη και αποδοτική κτηματική περιουσία. Ο ίδιος ο Λου Τσι σπούδασε τη στρατηγική τέχνη αλλά μετά από μια στρατιωτική ήττα, αυτοεξορίστηκε μαζί με τον μικρότερό του αδελφό. Κατά την δεκαετή απομάκρυνση από τα πολιτικοστρατιωτικά πράγματα, μελέτησε επισταμένα τον κονφουκιανισμό, τον ταοϊοσμό, τον βουδισμό και την ιστορία της λογοτεχνίας. Αναζητώντας τις αιτίες της ήττας έγραψε και αμφισβήτησε, συνέθεσε ποιήματα και διατύπωσε τις απόψεις του σε δοκίμια. Κλήθηκε να επιστρέψει στην αυλή το 290, όπου αρχικά διορίστηκε ως Λογοτεχνικός Γραμματέας και αργότερα έγινε ιδιαίτερος γραμματέας του αυτοκράτορα και στη συνέχεια ηγήθηκε στρατευμάτων που γνώρισαν συντριπτική ήττα. Θεωρήθηκε υπεύθυνος για την ήττα, κατηγορήθηκε για προδοσία και εκτελέστηκε με συνοπτικές διαδικασίες σε ηλικία σαράντα δύο ετών, το 301. Στον πρόλογο του βιβλίου μαθαίνουμε ότι ο Λου Τσι στην ιστορία των κινεζικών γραμμάτων κατέχει την αντίστοιχη θέση που κατέχει ο Αριστοτέλης στην Δύση. Ήταν αναγνωρισμένος τόσο από τους οπαδούς της παράδοσης όσο και από τους εμπειριστές αλλά και από Ιάπωνες και Κορεάτες ποιητές. Στη Δύση έγινε ευρύτερα γνωστός στις αρχές της δεκαετίας το 1950.
Με την μορφή σύντομων, ακανόνιστων στίχων, που κυλάνε με μια εσωτερική συνοχή, ο Λου Τσι αναπτύσσει την εμπειρία και τις ιδέες του για την διαδρομή και την τέχνη του γραψίματος: τα προκαταρτικά βήματα, τις απαραίτητες προϋποθέσεις, την μελέτη των προηγούμενων, την γνώση του εργαλείου της γλώσσας, την επιμονή και τις απανωτές διορθώσεις. Μελωδικά αναφέρεται με όρους ποιητικούς στην απαρχή της σύνθεσης, στο διάλεγμα των λέξεων, την ικανοποίηση της δημιουργίας, τα διαφορετικά είδη του γραπτού λόγου, τις έννοιες της αρμονίας. Δίνει συμβουλές για συνεχείς βελτιώσεις, για το στοιχείο της πρωτοτυπίας και το αν υπάρχουν νέες σκέψεις, για την ομορφιά, και τα πέντε κριτήρια της σύνθεσης –την μουσική, την αρμονία, την αληθινή συγκίνηση, την συγκράτηση προς την επίδειξη, και την λεπτότητα που κατέχει με το παραπάνω. Αναφέρεται στην ισορροπία της μορφής. Περιγράφει ένα αριστούργημα σαν να έρχεται από το τίποτα, σαν αέρας από το φυσερό. Εκφράζει τον τρόμο του στερέματος των κατάλληλων λέξεων, για το πάγωμα του πνεύματος, την νέκρωση της έμπνευσης, για τον χρόνο και τους ρυθμούς που ξεκλειδώνουν την ψυχή. Συμπέρασμά του είναι ότι μένοντας αγέραστη και άφθαρτη:
Η τέχνη των γραμμάτων έχει σώσει κυβερνήσεις
από καταστροφές και διδάσκει ηθική.
Γενικά γράφοντας για την τέχνη της γραφής είναι ένα μοίρασμα του μυστικού της και συγχρόνως το άνοιγμα του συγγραφέα προς το δημόσιο μάτι, οδηγίες από την μια, και μια προσωπική αποκάλυψη από την άλλη. Ένα αντίστοιχο του ζωγράφου που αποτυπώνει τον εαυτό του σε ώρα εργασίας στον χώρο της δημιουργίας του. Δημιουργία και ανάγκη επικοινωνίας.
Λέω να επιλέξω ένα κομμάτι για το κλείσιμο. Δυσκολεύομαι. Έτσι, όμως, μου δίνω την ευκαιρία να διατρέξω το βιβλίο ξανά και ξανά, οριζόντια και κάθετα, γραμμικά και ελλειπτικά, ώσπου να αποφασίσω τελικά εκείνο που αναφέρεται στο ταξίδι της γέννησης από το αχανές τίποτα σε έναν γραπτό αρμονικό ήχο:

Εκ του μη όντος, μια ύπαρξη γεννιέται
από σιωπή,
ο συγγραφέας παράγει ένα κελάδημα.

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 5

2007-11-19T00:55:00.000+02:00

Γιαμίν Γκατά, Η καλλιγράφος του Βοσπόρου, μυθιστόρημα, μετάφραση Κλαιρ Νεβέ, εκδόσεις Μελάνι, Αθήνα 2006, 170 σ.

Η γραφή και η ανάγνωση, έννοιες σήμερα αλληλένδετες, παλιότερα πιο χαλαρά συνδεδεμένες, καθώς υπήρχαν εκείνοι που ήξεραν να διαβάζουν αλλά όχι να γράφουν ή και το αντίστροφο, εκείνοι που ήξεραν λίγα γράμματα και εκείνοι που έγραφαν καθ΄ υπαγόρευση ή αντέγραφαν με θαυμαστό τρόπο. Η γρήγορη αποτύπωση με ωραίο γράψιμο, ήταν η εργασία των αντιγραφέων, των καλλιγράφων. Και αν οι σειρές των τυπογραφικών στοιχείων σήμερα έχουν ονόματα, ονόματα είχαν και τα είδη της καλλιγραφίας: η στρογγυλή ή εμπορική, η νόθος (τεμπέλικη), η επικλινής (ιδιαίτερα πλαγιαστή) ή αγγλική, η ανεστραμμένη (ανάποδη), η γοτθική, η ταχυγραφική. Καλλιγραφία μια τέχνη που σταδιακά αλλά σταθερά εξαφάνισε η τυπογραφία, που αντιστάθηκε έως και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα αλλά δεν άντεξε στον σύγχρονο κόσμο, με εξαίρεση τις χώρες του Ανατέλλοντος Ηλίου. Στην Τουρκία, την καλλιγραφία έπληξε επιπλέον η επιβολή του λατινικού αλφαβήτου από τον Κεμάλ Ατατούρκ στο πλαίσιο του εκδυτικισμού της.
Διαβάζουμε την φωνή της καλλιγράφου της Βοσπόρου όπως μας διηγείται τη ζωή της μετά από τον θάνατό της, το 1986 σε ηλικία 83 χρονών. Διατηρεί με ένα μυστηριώδη τρόπο έλεγχο στον κόσμο των ορατών και των αόρατων, των ζωντανών και των νεκρών, και ανέπαφες τις αναμνήσεις της ζωής της. Με τον δικό της ρυθμό και περάσματα μιλάει για την προσωπική της ζωή, την οικογενειακή και έγγαμη και για το πραγματικό της πάθος, την καλλιγραφία που της έκανε ξεχωριστή σιωπηλά μα και φανερά αλλά και την βοηθούσε να δραπετεύει από τους πόνους και τις απελπισίες της. Βοηθά τους τελευταίους ηλικιωμένους καλλιγράφους κλεισμένους σε ένα εργαστήριο-γηροκομείο στην Κωνσταντινούπολη, οι οποίοι συνέχιζαν να εργάζονται, ο καθένας στο δικό τους κόσμο, ώσπου να σβήσουν και μαζί τους να ξεθωριάσει η καλλιγραφία. Κληρονομεί από τον γέρο καλλιγράφο Σελίμ τα εργαλεία της τέχνης και ένα μελάνι δουλεμένο με κονιορτοποιημένα φύλλα χρυσού διαλυμένα σε μέλι. Μαζί με τα εργαλεία του δέχεται και την καθοδηγητική παρουσία του στην ζωή της. Έρχεται πρώτη στον διαγωνισμό καλλιγραφίας και στη συνέχεια διδάσκει στο Πανεπιστήμιο. Αναγνωρισμένη για το ταλέντο της, με διακρίσεις στην εικονογράφηση βιβλίων προσευχών, της αποδίδεται η εισαγωγή σύγχρονων στοιχείων στην παραδοσιακή τέχνη της καλλιγραφίας και το θάρρος να αγνοήσει ορισμένα άκαμπτα μέχρι τότε πρότυπα. Οι γάμοι της βουλιάζουν, τα παιδιά της μεγαλώνουν χωρίς να την γνωρίζουν παρόλη την αγάπη και τη λαχτάρα που νιώθει Εκείνη, η Ρικκάτ Κουντ, είναι γεμάτη από την τέχνη της. Οι μαθητές της την νιώθουν βαθύτερα και ειδικότερα η αγαπημένη της.
Ο κόσμος στα μάτια της περνάει μέσα από τον κόσμο και τα μέτρα της καλλιγραφίας. Δίνει το όλο της είναι, σωματικό και ψυχικό. Πιστεύει ότι οι καλλιγράφοι πρώτα γράφουν μέσα τους και μετά βγάζουν «τη σάρκα τους που μαύρισε από το αλφάβητο» να την δουν και οι άλλοι, και πάλι λίγο όχι ολόκληρη. Την συνεπαίρνουν τα γράμματα που ταξιδεύουν με τις γραμμές τους πάνω στο χαρτί. Το σώμα, η ανάσα γίνονται ένα, προεκτείνουν τις γραμμές που χαράζονται στο χαρτί. Δημιουργός και δημιούργημα ένα σύμπλεγμα, χωμένος ο ένας στην αγκαλιά του άλλου. Εξαρτημένοι για να δώσουν ζωή και να μείνουν εν ζωή μετά από αυτήν.
Μια τέχνη προϋποθέτει και τεχνικές. Η προετοιμασία, ιεροτελεστία ολόκληρη. Το στρώσιμο των υλικών, του χαρτιού και του μελανιού. Ξυσίματα, μίξεις, λειάνσεις, στεγνώματα. Υπομονή και παρατήρηση, το δέσιμο με την κασετίνα των υλικών που την χάνει βίαια όταν ο άντρας της θυμωμένος για τις ώρες ενασχόλησής της που περνά κλεισμένη, την πετά στα νερά του Βοσπόρου που την καταπίνουν για να βρεθεί την μέρα του θανάτου της.
Οι υποσημειώσεις βοηθούν να καταλάβουμε τις συνήθειες, τα αυτονόητα, τα νοήματα εκεί που οι πολιτισμικές διαφορές αποτελούν εμπόδιο. Και έτσι μπορούμε να ξεπεράσουμε τις άγνωστες εικόνες, να καταλάβουμε καλύτερα τις διαφορές στην οπτική. Είμαστε σε θέση να δούμε μια γενικότερη εφαρμογή των τεχνών που χάνονται, έχοντας δώσει τον καλύτερο εαυτό τους, φτάνουν στο απόγειό τους και στη συνέχεια για ποικίλες αιτίες ξεφτάνε. Και μετά αποτελούν μνημεία πολιτισμού, αντικείμενα θαυμασμού, ψηφίδες ομορφιάς που έχουν την σφραγίδα της ανθρώπινης παραγωγής.
Τελεία για αυτήν την εβδομάδα.